अमरगीत

अमरगीत


निशा मीरचंदानी


अनुवाद : लीना सोहोनी, मेहता प्रकाशन, पृष्ठे : २४०, मूल्य : २०० रुपये


एक पावसाळ्यातील रात्र होती. बाबा आमटे गा्वाची शौचालयं साफ करून घरी परतत होते. पावसाची भुरभूर चालू होती. ते आपल्या डोक्यावर मैल्याची टोपली वाहून नेत होते. अचानक त्यांना रस्त्यातील खड्ड्यात काही तरी हालचाल जाणवली. आधी त्यांना वाटलं, ते चिंध्यांचं गाठोडं असावं. पण मग त्यांच्या लक्षात आलं, तो एक माणूस होता. बाबा तुळशीरामाचं वर्णन करताना म्हणाले, कुष्ठरोगाच्या शेवटच्या स्टेजमधला माणूस होता तो. नुसतं सडलेलं मांस. नाकाच्या जागी केवळ दोन भोकं, हातांच्या आणि पायांच्या बोटांचा तर पत्ताच नव्हता. जिथे डोळे असायला हवे, तिथे अळ्या - किडे वळवळत होते.

बाबा घाबरून निघून गेले. आपल्याला कुष्ठरोगाचा संसर्ग झाला तर काय - या भीतीनं. एका गोष्टीची त्यांना जेव्हा जाणीव झाली, तेव्हा मात्र त्यांना फार मोठा धक्का बसला- आयुष्यात पहिल्यांदाच भीतीनं त्यांच्या मनाचा ताबा घेतला होता. बाबा परत मागे फिरले आणि तुळशीरामाचं पावसापासून संरक्षण करण्यासाठी त्याच्या अंगावर गोणपाटाचा एक तुकडा पांघरला. कुष्ठरोगाविषयी त्यांच्या मनात भीतीनं जे ठाण मांडलं होतं, त्याचा मुकाबला करत असताना त्यांच्या मनाला अत्यंत क्लेश झाले. त्याविषयी नंतर त्यांनी लिहिलं आहे, मला या आधी कधीच कोणत्याच गोष्टीची भीती वाटली नव्हती. एका भारतीय स्त्रीच्या आत्मसन्मानाचं रक्षण करण्यासाठी मी ब्रिटिश सोजिरांचा मुकाबला केला होता, त्यानंतर गांधीजींनी अभय साधक असं माझं नामकरण केलं होतं. वरोड्याच्या झाडूवाल्यांनी मला गटारं साफ करून दाखवण्याचं आव्हान दिल्यानंतर मी तेही केलं. पण गुंडांचा आणि ब्रिटिश सैनिकांचा निर्भयपणे सामना करणारा हा माणूस तुळशीराम नावाच्या जिवंत प्रेताच्या दर्शनानं थरथर कापू लागला. हातापायांची बोटं झडलेली, अंगात कपडा नाही, अंगावरच्या जखमांमध्ये अळ्या झालेल्या...अशा त्या कुष्ठरोगाच्या नुसत्या दर्शनानं तो घाबरला. म्हणूनच मी कुष्ठरोग्यांसाठी काम करायचं ठरवलं. कोणाला मदत करण्यासाठी म्हणून नाही तर स्वत:च्या आयुष्यातील या भीतीवर विजय मिळवण्यासाठी. या गोष्टीमुळे इतर चार लोकांचं भलं झालं, ही गोष्ट वेगळी. पण महत्वाचा मुद्दा असा की, मी या भीतीवर विजय मिळवला.

या अनुभवाविषयी बाबा ताईंशी बोलले. कुष्ठरोगानं ग्रस्त झालेल्या लोकांसाठी भरीव कार्य करण्याची आपली इच्छा त्यांनी ताईंपाशी व्यक्त केली. यात धोका होता. पण तरीही ताईंनी बाबांना मनापासून पाठिंबा दिला. त्या काळी कुष्ठरोगावर काहीच इलाज नव्हता. या रोगानं ग्रस्त झालेल्या लोकांच्या पदरी एकाकीपणा आणि अवहेलना येई. आज एडसग्रस्त रुग्णांच्या वाट्याला जी वागणूक येते, अगदी तशीच. जी.के. चेस्टरटन यांच्या उदगारांची आठवण काढत बाबा म्हणाले, अजंता-वेरूळच्या लेण्यांमधील भग्नावशेषांमध्ये आपण सौंदर्य बघतो. मग माणसाच्या भग्नावशेषांमध्ये हे सौंदर्य का बघू शकत नाही आपण? कुष्ठरोग, त्यातून येणारं अपंगत्व... याची भीती का वाटते आपल्याला? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं शोधण्यासाठी मी कुष्ठरोग्यांसाठी काम करण्यास सुरुवात केली.

कुष्ठरोग्यांसाठी जी काही माहिती मिळवता येईल ती मिळवून बाबांनी ती आत्मसात केली. या विषयावर जेवढी पुस्तकं मिळवून वाचता येतील, तेवढी वाचली. सरकारी रुग्णालयात कुष्ठरोग्यांसाठी बाबांनी स्वेच्छेनं काम करायला सुरुवात केली. गांधीजींचे सुप्रसिध्द शिष्य मनोहर दिवाण यांचं दत्तपूर येथे कुष्ठरोग्यांसाठी रूग्णालय होतं. बाबांना आठवड्यातून दोन दिवस तिथे जाता यावं, अशी विनोबा भावॆ यांनी व्यवस्था केली. कलकत्ता स्कूल ऑफ ट्रॉपिकल मेडिसिन या संस्थेत बाबा कोर्स करीत असताना या रोगावर उपाय निघालेला नव्हताच. १८७३ मध्ये आर्मोर हान्सन याने कुष्ठरोगाला कारणीभूत होणारे जंतू शोधून काढण्यात यश मिळवले होते. डॉ. धर्मेंद्र हे एक विद्वान नामांकित संशोधक होते. प्राण्यांवर प्रयोगशाळेत चालू असलेले प्रयोग अयशस्वी झाल्याचं त्यांनी आपल्या विद्यार्थ्यांना सांगितलं. ते जाता जाता सहज म्हणाले, खरं तर या प्रयोगासाठी कोणी माणूस आला तर उपयोग होईल. आपले विद्यार्थी या गोष्टीची गंभीरपणे दखल घेतील असं खुद्द डॉ. धर्मेंद्र यांना वाटलं नव्ह्तं. पण औषधांची चाचणी स्वत:वर करून घेण्यासाठी बाबा तयार झाले. बाबांना मुद्दाम कुष्ठरोगाच्या जिवंत आणि मृत जंतूंची लागण करण्यात आली. पण तरीही बाबांना कुष्ठरोग झाला नाही. त्यामुळे या चाचणीतून काहीच निष्कर्ष काढता आला नाही. पण बाबांच्या दृष्टीनं हा प्रयोग यशस्वी झाला. कारण अखेर त्यांनी आपल्या मनातील कुष्ठरोगाच्या भीतीवर विजय मिळवला होता.

आय ऍम (सर्वानन) विद्या

आय ऍम (सर्वानन) विद्या

लिव्हिंग स्माईल विद्या

अनुवाद : डॉ.विशाल तायडे

साकेत प्रकाशन, पृष्ठे : १५८, मूल्य : १५० रुपये

निर्वाण! किती दिवसापासून मी याची वाट पाहात होते. त्यासाठी मला मानहानीही सहन करावी लागली होती. माझा आत्मसन्मान, माझं स्वत्वं, माझा राग तर जणू मला माझ्या या स्वप्नासाठी गहाणच टाकावा लागला होता. प्रसंगी मी रस्त्यावर भीकही मागितली होती. त्यामुळे साहजिकच आजच्या रात्री मला झोप येणं शक्यच नव्हतं. विचारांच्या तंद्रीतच पहाट झाली. माझा उत्साह आणखी वाढला. रात्रभर जागी असूनही मला मरगळल्यासारखं वाटत नव्हतं. मग मी फेरीवाल्याकडून कॉफी घेतली. सुगंधी आयानेच मला बजावून सांगितलं होतं की निर्वाणाच्या आधी फक्त पेय पदार्थच घ्यावेत.

हा माझ्या आयुष्यातला सर्वात महत्वाचा दिवस होता. कुडाप्पा रेल्वे स्टेशनवर गाडी थांबताच प्रचंड गर्दीतून वाट काढत आम्ही बाहेर आलो. ऑटोरिक्षावाले तर जसे आमची वाटच पाहात टपून बसले होते. आम्हा चौघींना बघताच त्यातले बरेचसे आमच्या आजूबाजूला गोळा झाले. तो २६ एप्रिलचा दिवस होता.

कुठे जायचय? नागण्णा की बापण्णा? रिक्षावाल्यांमध्ये जणू आमच्यासाठी स्पर्धाच लागली होती.

"पण आया, यांना कसं माहीत की, आपण या दोन डॉक्टरांपैकी एकाकडे जाण्यासाठी आलो आहोत? " मला अजूनही रिक्षावाल्यांच्या प्रश्नाचे आश्चर्य वाटत होते. त्यावर नागाराणी हसत म्हणाली, ह्यांचं सोड. अग बाई, इथं तर नुकतच जन्मलेलं मूलही सांगू शकेल की, कुडाप्पाला आपल्यासारखे फक्त ऑपरेशनला येतात ते!"

एकदाचे आम्ही कुडाप्पाला पोचलो होतो. मी फार आनंदी होते. दवाखान्याजवळ आल्यानंतर रिक्षाने वेग कमी केला. आम्ही उतरून दवाखान्याकडे निघालो. दवाखाना रस्त्याच्या उजव्या बाजूला होता. हा मुख्य रस्ता नसला तरी रस्त्यावर बरीच गर्दी होती. बाजूलाच एक सिनेमा थिएटरही होतं. तिथं चंद्रमुखी सिनेमा चालू होता. दवाखान्यात बरीच गर्दी होती. दवाखान्यातल्या एका कर्मचा-यानं सुगंधी आयाला ओळखलं आणि तो पुढे झाला. आया इथं नेहेमी येत असावी. मग त्या कर्मचा-याशी तेलगूत काही तरी बोलत आया आम्हाला आत घेऊन गेली. त्यानं आम्हाला एका खोलीत बसवलं. त्या खोलीत तीन पलंग होते. त्यांच्यावर गादी किंवा चटई असं काहीही अंथरलेलं नव्हतं. खोलीतच एक लहानशी बाथरूम होती. त्यात एक पाण्याची बादली ठेवलेली दिसत होती. ही खोली खास लिंगबदल ऑपरेशन केलेल्यांसाठी राखीव असल्याचं दिसत होतं. ऑपरेशन थिएटर बघून तर मला धक्काच बसला. कसलं ते ऑपरेशन थिएटर? ही लहानशी, घाणेरडी खोली तर कत्तलखान्यापेक्षा वेगळी नसावी. त्या खोलीत एकच पलंग टाकलेला होता. त्याच्या शेजारी एक डॉक्टर बसलेला होता. त्याचा चेहरा पूर्णपणे झाकलेला होता. त्याचे फक्त डोळे चमकत होते. तो बराच म्हातारा असावा. खोलीत आणखी एक माणूस आणि एक बाईही होती. ते सहायक असावेत. त्यांच्याशिवाय एकही माणूस तिथं थांबू शकेल, इतकीही जागा तिथं नव्हती.

त्या सहायक कर्मचा-यांनी माझा स्कर्ट काढला आणि मला पलंगावर झोपायला सांगितलं. मी फार गोंधळलेले होते... काही सुचत नव्हतं... छातीची धडधड वाढली होती. पण त्यांच्यासाठी हे नवं नव्हतं. ते सगळेच अगदी सहजपणे आपल्या हालचाली करत होते. मला लहान लेकरासारखं अंग दुमडून झोपायला सांगितलं. लगेचच डॉक्टरने माझ्या पाठीच्या मणक्यात एक इंजेक्शन दिलं. मला फार वेदना होत होत्या. मात्र त्याची तिथं कुणाला पर्वा नव्हती. मी त्यांना पूर्ण सहकार्य करत होते. काही महिन्यांपूर्वीच सेनबेगमचं इथं ऑपरेशन झालं होतं. तिने मला ऑपरेशनची पूर्ण माहिती दिली होती. पाठीवर मणक्यात दिलेल्या इंजेक्शनमुळे कंबरेखालचा भाग बधिर होतो, हे तिचं वाक्य मला लगेच आठवलं. पण मनाची तयारी असल्यामुळे मला त्याची भीती वाटली नाही. फक्त एकदाच जेव्हा डॉक्टरने माझ्या पोटावर चाकू चालवला, तेव्हा वेदनेची कळ उठली. म्हणजे शरीराला पूर्ण बधिरता आलेली नाही, मी ताडलं. मग पुन्हा मला बधिरतेचं इंजेक्शन देण्यात आलं. वेदनेची लहर पुन्हा शरीरातून धावत गेली. मी हालचाल करण्याचा प्रयत्न केला; पण हातपाय हलत नव्हते. मला हळूहळू ग्लानी येत होती. तरीही डॉक्टरांच्या हालचाली मला स्पष्टपणे दिसत होत्या आणि वेदनेची ठसठसही चालूच होती. आता मला अक्षरश: तिथून लांब पळून जावसं वाटत होतं. किती या असह्य वेदना! पण या निर्दयी लोकांना त्याची काहीच पर्वा नव्हती. या निर्दयी डॉक्टरला आणि त्याच्या सहका-यांना मारूनच टाकायला हवं. पण आता त्यांच्या तावडीतून सुटका होणं शक्यच नव्हतं. मग मला आयानं सांगितलेली युक्ती आठवली. मी पुन्हा मनातल्या मनात माता... माता... माता... असा घोष सुरू केला. डॉक्टरांच्या हातातला चाकू माझ्या शरीराच्या अगदी आतपर्यंत शिरत असल्याचं जाणवत होतं. पाठोपाठ माझ्या तोंडून आर्त किंकाळ्या बाहेर पडत होत्या. त्याक्षणी मी माझा मृत्यू पाहिला. अखेर माझा अवयव माझ्यापासून वेगळा झाला होता. माझ्या शरीरापासून तोडलेला माझ्याच शरीराचा एक भाग. माझ्या डोळ्यातून आपोआप अश्रू वाहात होते...

नंतर माझी जखम शिवून टाकण्यात आली. मी शांतपणे सगळं बघत होते. वेदनेनं सगळं शरीर ठणकत असलं तरी एक वेगळाच आनंद मी अनुभवत होते. शेवटी माझं स्वप्नं साकार झालं होतं... माझं निर्वाण यशस्वीपणे पूर्ण झालेलं होतं.

आजचा दिवस माझ्यासाठी काही औरच होता. मी खूप समाधानी होते. मी आता एक स्त्री झाले होते. एक पूर्ण स्त्री. शरीरावर आता पुरुषत्वाच्या खुणा उरलेल्या नव्हत्या. मन अगदी भरून पावलं होतं.

अचानक मला माझ्या कुटुंबियांची आठवण झाली. अम्मा, मी आज एक स्त्री झालेय. मी आता सर्वानन राहिलेले नाही. मी विद्या झालेय. राधा, मी आता तुझा भाऊ राहिलेलो नाही. माझ्याकडे बघा ना अप्पा. आपली मुलगी म्हणून मला स्वीकार करा.

फक्त मी आणि मीच माझ्या हृदयाचं किंचाळणं ऐकू शकत होते...

---------------------------------------------------------------------------
एखाद्या लिंगबदल केलेल्या व्यक्तीला किंवा तिरुनानगाईला सहन कराव्या लागतात, त्या सगळ्या अडचणीतून विद्या गेलेली आहे. मात्र स्वसामर्थ्यावर तिनं स्वत:ला घडवलं. विद्याने भाषाशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी मिळवली. तिला समकालीन नाट्य आणि चित्रपट क्षेत्रात खूप रस आहे. मदुराई आणि पुण्यात कित्येक वर्ष संघर्षात काढल्यानंतर सध्या ती चेन्नईत पीडित लोकांसाठी झटणा-या स्वयंसेवी संस्थेत कार्यरत आहे.

वेताळाच्या आरोग्यकथा

रवींद्र रुक्मिणी पंढरीनाथ

मनोविकास प्रकाशन, पृष्ठे : १७२, मूल्य : १५० रुपये

अशी ही बनवाबनवी
झाडावरील प्रेत राजाने खांद्यावर टाकताच वेताळ वेळ न दवडता बोलू लागला. "राजा, टॉनिक्सच्या सुरस आणि चमत्कारिक कथा संपता संपणार नाहीत. जीवनसत्वांच्या नावाने होणारी लूटमार मी तुला सांगितली. पण जीवनसत्वांच्या सोबतीने खनिज पदार्थांच्या नावाने जी टॉनिक्स विकली जातात, तो सरळ सरळ बनवाबनवीचाच प्रकार आहे.

या औषध कंपन्यांचा विक्रीविभाग मोठा हुषार. सत्य कसे दडवावे, अर्धसत्ये लोकांच्या आणि डॉक्टरांच्या मनावर कशी ठसवावीत, कपोलकल्पित कथांमधून सत्याचा आभास कसा निर्माण करावा हे त्यांच्याकडून शिकावे. त्यासाठी कधी जाहिरातीत ऑफिसातून थकून घरी परतणारा पुरुष दाखवतील. कामाच्या रगाड्याने आंबलेली गृहिणी दाखवतील. सुस्त, निस्तेज मुले दाखवतील, चैतन्य हरवलेला युवक दाखवतील. ही सारी मंडळी निव्वळ टॉनिक घेतल्याने हरणाच्या पाडसाप्रमाणे टणाटणा उड्या मारू लागतात, हे मिथक जाहिरातींद्वारे लोकांच्या मनावर बिंबवले जाते. जाहिरातीतला टॉनिक घेणारा साठ वर्षांचा गृहस्थ मग तरुणाला लाजवणा-या उत्साहाने वावराताना दिसतो. मुलांचा अभ्यासात, खेळात पहिला नंबर येतो. थोडक्यात पैशांच्या मोबदल्यात आपण विकत घेतो ते फक्त स्वप्न, हे ग्राहकाला कळतच नाही. उत्पादनाच्या उपयुक्ततेची शहानिशा करण्याची गरजच त्याला भासत नाही. कारण त्यासाठी काही गोष्टी मुळातून समजून घ्याच्या लागतात. प्रश्न विचारावे लागतात. पाच सेकंदांच्या जिंगल्सच्या युगात एवढा वेळ आणि मनाची तयारी आहे कुणाजवळ?

सर्वसामान्य माणसे स्वप्नांना भुलून टॉनिक्स घेतात, तर डॉक्टर मंडळींना पटविण्यासाठी काही वेगळे प्रयत्न करावे लागतात. त्यासाठी शास्त्रीय परिभाषा आणि अर्धसत्यांचा वापर उपयुक्त ठरतो. मी माझ्या पदरचे सांगत नाही. अमेरिकेचे औषध नियंत्रण प्रशासन सा-या जगात अग्रगण्य मानले जाते. त्याचा अहवाल सांगतो की लोह, कॅल्शियम व झिंकशिवाय कोणतीही खनिज द्रव्ये औषधांच्या रुपाने देणे अशास्त्रीय आणि अनावश्यक असते. त्यांचा स्वत:हून वापर करण्यामुळे आरोग्याची हानी होऊ शकते. तुझ्या देशात मात्र खनिज द्रव्ये कोणत्याही प्रमाणात कशासोबतही मिसळून विकली जातात.

औषध कंपन्या डॉक्टरांना सांगतात की कॅल्शियम हा सर्व पेशींचा घटक आहे. विशेषत: हाडांच्या मजबुतीसाठी कॅल्शियम हवेच. अगदी बरोबर. पण यासोबत काही महत्वाची माहिती दिली जात नाही. उदा. आपल्या आहारातील कॅल्शियमचे प्रमाण कमी असले तरी आतडी जास्तीत जास्त कॅल्शियम शोषून शरीराची गरज भागवण्याचा प्रयत्न करतात. बहुसंख्य टॉनिक्समध्ये कॅल्शियमचे प्रमाण इतके कमी असते की शरीराच्या गरजेच्या निम्मे कॅल्शियम औषधांद्वारे हवे असेल तर रोज अर्धी-पाऊण बाटली ( सुमारे १०० -१५० मि.ली.) टॉनिक घ्यावे लागेल. कुणी हाडे बळ्कट करण्यासाठी टॉनिक, गोळ्या, इंजेक्शनचा वापर भरमसाठ प्रमाणात केला तर मूत्रपिंडे, ह्रुदय, व रक्तवाहिन्यांवर विपरीत परिणाम होतो, हेही सांगितले जात नाही. आमच्या टॉनिकमधील कॅल्शियम शरीरात अधिक प्रमाणात शोषले जाते, असा दावा करताना कॅल्शियमची आठ संयुगे शरीराला कॅल्शियमसारख्याच प्रमाणात पुरवितात, ही माहिती सोयिस्कररीत्या दडवली जाते.

तुझ्या देशातील टॉनिक्समध्ये तांबे, मॅंगनीज, आयोडीन, फॉस्फरस, पोटॅशियम, क्लोराईड, मॉलिब्लेडनम असे काय वाटॆल ते मिसळलेले असते. आहाराव्यतिरिक्त ही द्रव्ये घेण्याची शरीराला काहीही आवश्यकता नसते. तांब्याचेच उदाहरण घेऊ. पूर्वी एक जाहिरात लोकप्रिय झाली होती. " मी रोज नाश्त्याबरोबर तांबे खातो." म्हणणा-या या जाहिरातीमुळे लोकांना उगीचच वाटू लागले की तांबे घातलेल्या त्या औषधाशिवाय त्यांचा आहार अपूर्ण आहे. मुळात तांब्याची गरज आहारातून पूर्णपणे भागते. कमतरता आढळली तर त्याचे कारण मुळात पोटभर खायला न मिळणे किंवा अर्भकांना सदोष शिशूआहारावर वाढवणे हे असते. तांब्याच्या भांड्यात अन्न शिजवणे, त्यात साठवलेले पाणी पिणे अशा सोप्या उपायांनी तांब्याची कमतरता दूर करणे शक्य आहे. याउलट तांबे शरीरात साठून राहात असल्यामुळे शरीरावर तांब्याचा मारा केल्यास उलट्या, अतिसार, डोकेदुखीचा त्रास होऊ शकतो. पोटॅशियमचे प्रमाण वाजवीपेक्षा जास्त झाल्यास त्याचे पर्यवसान ह्रुदयक्रिया बंद पडण्यात व मृत्यूत होऊ शकते. अतिरिक्त आयोडिनमुळे गॉईटर होऊ शकतो. जीवनसत्वांसोबत जादा प्रमाणात फ्लोराईड घेतल्यास त्वचा खाजणे, उलणे, सूज येणे, यासारखा त्रास होऊ शकतो. या खनिजद्रव्यांचा शरीराला कोणत्या ना कोणत्या रुपाने उपयोग होत असला तरी औषधांद्वारे ती देण्याचे कोणतेही शात्रीय कारण नाही.

राजा, एकीकडे टॉनिक्समध्ये होणारा खनिज पदार्थांचा वारेमाप वापर आणि दुसरीकडे त्यांच्या कमतरतेमुळे कोट्यावधी स्त्रियांना होणारा ऍनिमिया, अतिसारामुळे शरीराचा खनिज साठा संपल्यावर होणारे मृत्यू, या दोन्ही टोकांची सांगड तू कशी घालणार? या प्रश्नाचे योग्य उतार न मिळाल्यास तू खनिजांच्या अत्याधिक मा-यामुळे हालहाल होऊन मरशील असा मी तुला शाप देईन.

स्वत:विषयी

स्वत:विषयी

अनिल अवचट

मौज प्रकाशन, पृष्ठे : १५४, मूल्य : १०० रुपये

एकदा नागपूरहून कविमित्र ग्रेस आला होता. आम्ही पुढच्या खोलीत गप्पा मारत होतो. बाहेरून मुलींनी हाका मारल्या. ‘बाबा, लवकर बाहेर बघ. तुझी स्कूटर आम्ही रंगवलीय.’ आम्ही दोघंही बाहेर गेलो. बघितलं, तर मुक्ती आणि यशो डबक्यात उघड्याबंब उभ्या राहून जवळच उभी असलेली माझी स्कूटर चिखलानं सारवून काढत होत्या. मी म्हणालो, ‘वा! मस्त दिसतेय आता स्कूटर.’ ग्रेसने कपाळाला हातच लावला. अजूनही नागपूरला त्याच्याकडे गेलो की तो या प्रसंगाची आठवण काढतो. इतरांनीही सांगतो.
यशो सात आठ महिन्यांची असताना सारखी माझा चष्मा ओढायला बघायची. मी जरा तोंड चुकवायचो. पण नंतर विचार केला की ती काय करतेय ते करू द्यावं. काय जास्तीत जास्त करील, तर फोडील. तसा तिनं चष्मा ओढला. आधी चष्म्याची काडी ताणून ती मोडली. मग एक काडी हातात धरून वरखाली करून चष्मा आपटू लागली. तो फुटला तशी ती माझ्याकडे पाहू लागली. मी रागावेन अशी तिची अपेक्षा होती की काय कोण जाणे, पण मी काहीच बोललो नाही. उलट हसून म्हटलं, ‘छान. आपट आणखी.’ तसा तिनं तो आणखी एकदोनदा आपटला. मग हात वर करून माझ्या हातात दिला. नंतर मी नवा चष्मा घेतला. पण तिनं परत कधी चष्मा ओढायचा प्रयत्न केला नाही. नंतर ओळखीच्या एका चष्मेवाल्याकडं गेलो व म्हटलं, तुमच्याकडं लोकांनी टाकून दिलेली एखादी जुनी फ्रेम आहे का? त्यावर तो म्हणाला, ‘एक काय, भरपूर आहेत. घेऊन जा.’ जुन्या, कुठंतरी तुटलेल्या फ्रेम्सचं डबडंच त्याने माझ्यासमोर ठेवलं. मी त्यातल्या ब-या स्थितीतल्या दोन चार फ्रेम्स घरी आणून मुलींना खेळायला दिल्या. बरेच दिवस त्या फ्रेम्सशी त्या खेळल्या.
कोणी मित्र आले की चहा व्हायचा. मुक्ती लहान असताना लुटूलुटू यायची आणि रिकामी झालेली एकेक कपबशी घेऊन आत जायची. आलेला माणूस दचकून म्हणायचा, ‘बाळ, ठेव ती खाली. तू फोडशील.’ मी म्हणायचॊ, ‘नाही ती व्यवस्थित नेते.’ मुक्ती अगदी सांभाळून कपबशी न्यायची. आणि दारात गेल्यावर कपातला उरलेला चमचा अर्धा चमचा चहा कप वर करून पिऊन टाकायची. हेही लोकांना ऑकवर्ड व्हायचं, पण आम्हाला गंमत वाटायची.
मुंबईचा एक नातेवाईक मित्र आणि त्याची बायको आमच्याकडे भेटायला आली होती. त्यांच्याशी बोलताना यशो माझ्या खांद्यावर चढून डोक्यावर बसायची, तोंड फिरवायची आणि माझ्या पाठीवरून घसरगुंडी करून खाली यायची. मीही तिला तसं करायला सोपं पडेल अशा पोझिशनमध्ये बसलो होतो आणि एकीकडे या पाव्हण्यांशी बोलत होतो. त्याच्या बायकोला शेवटी राहावलं नाही. ती नव-याला म्हणाली, ‘बघा, बघा, इतकी ती मुलगी सतावतेय तरी हे रागावत नाहीत. नाही तर तुम्ही!’ आम्ही सगळेच हसलो. तो मित्र म्हणाला, ‘मी माझ्या मुलाला एकदा सांगतो. ऐकलं नाही तर दुस-यांदा सांगतो. तरीही नाही ऐकलं तर असा सटकावतो की कायम आठवण राहिली पाहिजे.’
लोक मुलांना अशा त-हेने कसं काय मारू शकतात, हे मला आजपर्यंत समजलेलं नाही. एखादा माणूस एरवी वागायला चांगला असला, त्याची मतं, विचार पुरोगामी असले तरी तो मुलांना मारतो असं कळलं किंवा दिसलं की माझ्या मनातून तो संपूर्ण उतरून जातो. यावरून कुणाशी बोलणं निघालं की लोक म्हणायचे, मुलांना धाक हा पाहिजेच. नाही तर ती डोक्यावर बसतात. मी वाद घालायचो नाही. पण वाटायचं, मुलांना एखाद्या गोष्टीपासून धोकाच असेल तर रोखावं. ती विस्तवात हात घालत असतील तर ओढावं. पण तोपर्यंतच्या गोष्टी करू द्यायला काही हरकत नाही. आणि विस्तवाची किंवा सुरी कात्रीची ओळख हळूहळू करून देता येते.
अगदी साध्या साध्या बाबतीत लोक मुलांच्या मनाची हिंसा करतात. मुलानं पेन हातात धरलं की लागलच ते हिसकवलं जातं. आम्ही मुलींना त्यांच्या नावाची, त्यांच्या रंगाची बॉलपेनं आणून दिली होती. तरीही आमच्या पेनांना त्यांनी हात लावला तरी हिसकावत नव्हतो. मी माझ्या टेबलावर लेख लिहीत बसायचो. कागद, पेन तसंच ठेऊन जरा फ्रेश होण्यासाठी बाहेर चक्कर मारून यायचॊ. तेवढ्यात मुक्ती माझ्या खुर्चीत चढून बसायची आणि मी लिहिलेल्या ओळींपुढं, खाली माझ्या पेननं नुसती गुटुळी गुटुळी काढून ठेवायची आणि मला म्हणायची, ‘बाबा, मी बघ लेख लिवला.’ मीही हसून ते पान तसंच सोडून दुस-या पानापासून सुरुवात करायचो.
आपल्या वडिलांना ‘अहोजाहो’ म्हणणारी मुलं पाहिली की मला आश्चर्य वाटतं. (गंमत म्हणजे मीही माझ्या वडिलांना ‘अहो’च म्हणतो). मुलींनी मला ‘अनिल’ म्हणावं असं मला वाटे. काही दिवस त्या तसं म्हणत होत्या. पण प्लोमिना-लक्षीनं त्यांना ‘बाबा’ म्हणायला शिकवलं. पुढं त्या नावाची त्यांनी बरीच रूपांतरं केली. ‘बुबड्या’ म्हणायच्या. माझी दाढी असल्यानं ‘दाढीवाला’ ही म्हणत. मुक्तीनं एकदा ‘तिनति-या’ नाव काढलं होतं. यशो ‘मकड्या’ म्हणे. स्कूटरवरून येतो म्हणून ‘श्रूट-या’ नाव ठेवलं होतं. दोघी आजारी असताना औषध, गोळ्या द्यायचं काम मी करायचो, म्हणून ‘गोळीबाबा’ म्हणायच्या. मला या सगळ्याची गंमत वाटे. त्यांनी मला जास्तीत जास्त आपल्यातलं समजावं अशी माझी धडपड चालू असायची.
त्यांचा मी दोस्त बनल्यानं त्यांच्या मित्रमंडळींचाही मी दोस्त झालो होतो. रात्री गाद्या घातल्यावर आमचे खेळ सुरू व्हायचे. पाठीवर दोन दोन चारचार पोरांना बसवून फेरी मारायचो. गुडघ्याला जमीन रुतायची. पोरांना पाठीवर जागा उरली नाही की एखादं पोर मानेवरही बसे. मग ही वरात गाद्यांवर आणली की अंग घुसळून सगळ्यांना पाडायचं. ती खदाखदा हसत एकमेकांच्या अंगावर पडत. समजा, कुणाला लागलं तरी कुणी तक्रार करत नसे. त्या गडबडीतही परत उठून पाठीवर बसायची धडपड करीत. मग मी पाठीवर पालथा झोपून राही. ही सगळी पोरं पाठीवर बसत आणि अचानक काही तरी ओरडत मी उठे आणि पोरं आधीसारखीच पडत.
कॉलनीतली मुलं आमच्याकडंच जास्त करून असत. आमच्या घरात कशालाही लावायला त्यांना मुभा असे. समजा, फुटलंतुटलंच तर कुणी ओरडत नसे. शेजारी एका भिंतीपलीकडे राहणा-या नटराजांची राजश्री आणि रघू ही दोन मुलं तर कायम आमच्याकडंच असत. रघूला आम्ही ‘घूघू’ म्हणायचो. राजश्री म्हणायची, ‘आपण या भिंतीला भोक पाडू, म्हणजे आमच्याकडनं एकदम तुमच्याकडं येता येईल.’ तिच्या वडलांना सुरुवातीला त्यांच्या मुलांनी आमच्याकडं येण्याचं कौतुक वाटत होतं. पण ती मुलं मला इतकी ऍटॅच्ड होऊ लागली की ते फार अस्वस्थ व्हायला लागले. एक तर त्यांचा स्वभाव कडक, मारकुटा म्हणून मुलं त्यांना भ्यायची. त्यात आमच्याकडं माती मऊ. ते मोठे अधिकारी होते. ऑफिसातनं मुलं घरी आली आणि मुलं घरी नसले की संतापायचे. कामवाल्या बाईला मुलांना आणायला पाठवायचे. एकदा तर त्यांनी स्वत:च्या हातानं राजश्रीला कुत्र्यासारखं उचलून दुस-या हातानं मारत घरी नेलं. या परिस्थितीत काय करावं ते मला कळेना. शेवटी त्यांच्या धाकानं ती मुलं हळूहळू यायची कमी झाली.
समोर माझा मित्र डॉ.उल्हास लुकतुके राहायचा. त्याची मुलगी अदिती हीसुद्धा मला खूप चिकटलेली असे. अनेकदा झोपत नसली की तो तिला आमच्याकडं आणत असे व मी तिला झोपवून देई. कधीही तो तिला घेऊन फिरायला बाहेर पडला की ती हातानं आमच्या घराकडं खूण करत असे. त्यानं दुर्लक्ष करून दुसरीकडं पावलं वळवली तरी ती परत इकडंच हात करून त्याला आमच्याकडं यायला भाग पाडत असे. पण नटराजच्या अनुभवावरून मीही काही शिकलो होतो. दुस-याच्या मुलाला किती लळा लावायचा याला मर्यादा घालत होतो. त्या मुलाच्या मनात त्याच्या वडलांचं स्थान हे माझ्यापेक्षा जास्त जवळचं राहाणं सगळ्यांच्या हिताचं आहे, हे मला पटलं होतं.

मण्यांची माळ

मण्यांची माळ (ललितलेख संग्रह)

सुनीता देशपांडे

मौज प्रकाशन, पृष्ठे : ११६, मूल्य : रु. १००

मन वढाळ वढाळ...
... या निसर्गाला एकाच वेळी अनेक रूपं असतात. ज्या अरण्यात एखाद्या ऋषीला ब्रह्मज्ञानाचा साक्षात्कार होत असतो, त्याच अरण्यात त्याच वेळी एखादा लांडगा भेदरलेल्या कोकराचा घास घ्यायला त्याचा पाठलाग करत असतो. आपल्या मनाचे डोळे ज्या दिशेला लावावे ती सर्वांगांनी मनात उतरते.
पहिलं पाऊल पडलं की आपली दिशा ठरते. त्या वाटेवर सगळे खाचखळगेच असतात असंच नाही. पण पावलाला हवी हवी वाटणारी हिरवळ, डोळ्या-कानांना सुखवणारं रान किंवा आपल्यालाच हरवणारं धुकं त्या वाटेत लागेलच याची काय खात्री? अशा वेळी उघड्या डोळ्यांनी समोर दिसेल त्याचा स्वीकार करत जावं, किंवा मनाजोगं काही दिसताक्षणीच डोळे मिटून घ्यावे आणि त्या पार्श्वभूमीवर हवं हवं ते सगळं पाहत बसावं. मिटल्या डोळ्यांच्या घोड्यावर मन स्वार झालं की वाऱ्यासारख्या दाही दिशा त्याला मोकळ्या होतात.
रात्रीच्या वेळी, सदैव अस्वस्थ अशा समुद्राची गाज ऐकून त्या दिशेला पाहावं, तर त्याची अथांग खोली, त्याच्या पोटातलं गूढ साम्राज्य, त्या अफाट पसरलेल्या रत्नाकराच्या तोच-तोचपणातल्या जीवनाची समृध्दी, गुंतागुंत, स्वनिर्मिती मन भारून टाकते. लहानपणी अंगणातून आकाश डोळे भरून पाहता येई., कधी आकाशगंगेत नाहता येई, तर कधी रात्रीच्या काळोख्या प्रवाहात पानासारखा तरंगणारा पौर्णिमेचा चंद्र डोळ्यांत भरून घेता येई. तोही आपल्याला पाहत असेल का, ह्या प्रश्नानं उडालेला गोंधळ क्षणार्धात निवळून जाई; कारण तोच जर आपल्याला एवढासा चांदीच्या ताटलीसारखा दिसतोय तर आपली गोष्टच सोडा, आपलं सगळं गाव-प्रांत-सारा देशदेखील त्याला धड दिसत नसणार हे लक्षात येई, आणि सुटल्यासारखं वाटे. कधी प्रश्न पडे, आपण कशासाठी घाबरतो? तो चंद्रही आपल्यासारखाच परावलंबी. ‘आम्ही नव्हतो अमुचे बाप’, मग पश्चात्ताप तर नव्हेच, पण भीती, जबाबदारी, कशाचीही तमा बाळगायची आपल्यालाही (आणि त्यालाही) गरजच काय? आपण मनात आणलं तर त्याला ऊर्जेच्या मांजानं वरच्यावर पतंगासारखा उडवता येईल, एक नवा खेळ खेळता येईल.
समुद्राची ती गाज पार्श्वसंगीतासारखी कानांपुरतीच ठेवून डोळे मिटावे आणि डोंगर-दऱ्यांतून हिंडायला मन मोकळं सोडावं. पर्वतांची भव्यता, उत्तुंगता, दऱ्याखोऱ्यांतलं गूढ, यांची वर्णनं करणारे, ठाव घेणारे, कविमनाचे तत्त्ववेत्ते जुन्या काळीही होऊन गेले. काळाच्या ओघातही टिकून राहिलेली त्यांची निर्मिती, ती ती भाषा अलंकृत करून गेलीच, पण त्या त्या भाषेचं ते वैभव ताठ मानेनं मिरवावं असं वाटणारी जगभरातली माणसं हीच खरी चिरंजीव मानवी संस्कृती. Rainer Maria Rilke या जर्मन कवीच्या मते तर कोणत्याही गोष्टीला कवीने निश्चित नाव दिल्याशिवाय तिचं अस्तित्त्व सिध्दच होत नाही. नावनिशाणीतूनच ओळख होत जाते. भाषेतून शब्दांची, त्यांच्या सहचरी भावांची जाण येते. संबंध जडत जातात. बाह्य जगाशी धागे जोडले जातात. निदान आपण असं मानतो.
अफाट समुद्राची, उत्तुंग पर्वतांची गाणी गाणारी आपली संस्कृती, वाळवंटाला मात्र अस्पृश्यासारखी काहीशी दूरच ठेवत आली. या ‘उपेक्षितांच्या अंतरंगात’ शिरायचं नाकारलं तर तिथली श्रीमंती, वैभव कसं भोगता येणार? पण त्यासाठी वाळवंटाची ओळख करून घ्यायची म्हणजे विजनवासाचं निमंत्रण स्वीकारायचं. विजनवास! मनुष्यवस्तीपासून हजारो मैल दूर अशा एखाद्या वैराण प्रदेशात किंवा वाळवंटात राहणं! आपल्या स्मृतींची आणि भोवतालच्या निष्प्राण पोकळीची तेवढी सोबत! पण या विजनाचीही ओढ अनेकदा लागते.
आपला विचार स्वच्छ आणि शुध्द असण्याची आच असेल तर अरण्यांची किंवा डोंगर-दऱ्यांची दिशा धरणं अधिक श्रेयस्कर वाटू लागतं. म्हणूनच जुन्या काळच्या ऋषि-मुनींनी हाच मार्ग धरला असावा. पण वनस्पतिसृष्टी, प्राणिसृष्टी वगैरे मानवेतर जीवसृष्टीचाही अडथळा नको असेल, फक्त पंचमहाभूतांची अटळ सोबत स्वीकारायची अशीच मनाची अवस्था असेल, तर वाळवंटाखेरीज दुसरा आसराच नाही.
आप आणि वायू या दोन महाभूतांच्या प्रचंड शक्तीचा दिपवणारा प्रत्यय देण्याचं सामर्थ्य पर्वतात आणि समुद्रात एकवटलेलं आढळतं. आणि वाळवंट? जणू मुकं, निःशब्द, कृतिशून्य, अस्तित्वाचा सांगाडा, निर्जीव देह. विरळ, रुक्ष, शुष्क. प्रेमाचा जरादेखील ओलावा नसलेलं, विरागी. तरीदेखील साधं, सरळ, स्वच्छ. कसल्या तरी गूढतेचा पडद ओढून वाट पाहणारं. मोहिनी टाकण्याचं प्रचंड सामर्थ्य असलेलं, माणसाच्या कल्पनाशक्तीला आव्हान देणारं! एकदा का त्याच्या पाशात आपण सापडलो, की फसलोच. निसर्गानं सुस्कारा सोडल्यासारखी एखादी वाऱ्याची झुळूक आल्यासारखी भासते आणि त्या आमिषामागून आपण नकळत ओढले जातो. आपली मतीच कुंठित करण्याचं सामर्थ्य असलेलं, भविष्यवाणी आणि चमत्कृतींनी भारलेलं हे वाळवंट, निर्मितीशून्य असेलच कसं? आपल्याला एखादी गोष्ट दिसत नसली, जाणवत नसली, म्हणजे ती अस्तित्वातच नाही म्हणणं धार्ष्ट्याचंच. पंचमहाभूतांच्या प्रचंड सामर्थ्याची साधीशी झलकदेखील मानवानं अजून अनुभवली नसण्याचीच शक्यता अधिक आहे.

मला भावलेले संगीतकार

मला भावलेले संगीतकार

डॉ. अशोक दा. रानडे

राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : २९८, मूल्य : ३०० रूपये

कुमारांच्या गायकीचे परिणाम ज्यांच्यावर झाले त्यांचे दोन वर्ग करता येतील. एक वर्ग गायकांचा व दुसरा श्रोत्यांचा. साधारणत: गेल्या पिढीतले असे ज्यांचे वर्णन करता यावे त्या गायकांना कुमारांचे गाणे सर्वच बाबतीत आपल्या आदर्शांपेक्षा वेगळ्या आदर्शांचा पाठपुरावा करताना आढळले. एखाद्या बाबतीत मेजर डेविएशन चालू शकते. पण सर्व बाबतीत मायनर डेविएशन असेल, तर ते मात्र सहजासहजी रुचत नाही. कारण मग बदललेल्या रूपघटकांची संगती लावण्याची मानसिक प्रक्रिया जास्त व्यापक प्रमाणावर करण्याची आवश्यकता भासू लागते. गेल्या पिढीतल्या ज्या कलाकारांना ही प्रक्रिया जमली त्यांना कुमारांचे गायन केवळ बंड किंवा स्तोम न वाटता नवसंगती लावण्याची अस्सल प्रक्रिया वा पुनरान्वयीकरणाचा मूलभूत प्रयत्न म्हणून एकूण खटाटोप मान्य झाला. जे या वर्गात नाहीत ( आणि त्यांची संख्याही अगदी नगण्य नाही) त्यांना संगीतकला बिघडली व कुमारांचे गायन हे त्याचे ठळक उदाहरण असे वाटले. हा वर्ग एक विषण्ण्ता मनात घेऊन वावरतो. या वर्गात संगीताचा मन:पूर्वक अभ्यास व चिंतन करणारेही बरेच असल्याने कुमारांच्या गायकीचा हा सामाजिक परिणाम मला चिंताजनक वाटतो. अर्थात यात कुमारांचे दायित्व किती असाही प्रश्न विचारता येतो. त्यांच्या संगीतदृष्टीत अथवा सृष्टीत आढळणा-या कमी कसदार वा हिणकस भागाचा कुमारकलेच्या या सामाजिक परिणामाशी संबंध दाखवता आला असता, तर कुमारांना या संदर्भात दोषी धरता आले असते. पण असा संभव कमी हे नमूद केले पाहिजे. एका कर्त्या गायकाची कला अशा प्रकारे इतर गायकांना विन्मुख करू शकते याचा अर्थ सामाजिक अभिरुचीचा अधिक सखोल अभ्यास आवश्यक आहे. असो.

आजच्या पिढीतला गायकवर्ग लक्षात घेतला तर परिणाम संमिश्र असल्याचे जाणवते. सर्वात ढळढळीत परिणाम म्हणजे गायनाचे कलास्वरूप काय याविषयीची जाणीवच कुमारांच्या गायनामुळे बदलली. महाराष्ट्रातील रूढ गायनपद्धती इतक्या चाकोरीबद्ध झाल्या होत्या की कोणत्याही सादरीकरणाचा कलात्म आलेख ऐकताना, सहज व आधीच मांडता येऊ लागला होता. श्रवण व ग्रहण यातले अपेक्षाभंगाचे सुख जवळ जवळ नाहीसे झाले होते. घराण्याची शिस्त, पद्धत इत्यादी भारित वर्णनासह गायनात यांत्रिकता शिरली होती व तीही सवयीने वावरत होती. एकंदर गायनप्रक्रिया गुदमरू लागली होती. या रूढ पद्धतीच्या तुलनेत ऐकता कुमारांच्या गायनाचे आडाखे बांधता येईनात. परिणामत: अभविष्यनीयतेला भूमिका मिळाली. पर्यायाने गाणे ऐकणे आणि गाणे या दोन्ही क्रिया अधिक दक्षतेने होऊ लागल्या. गाणे आपले आपणही कसे वाढते व वाढू द्यावे याचा समकालीन पुरावा कुमारांच्या गायकीने मिळू लागला.

अर्थात कुमारांच्या गायनास आराखडा नाही व तो कळू शकत नाही असे मला सुचवायचे नाही. मुद्दा असा की आराखडा बदलण्याची शक्यताही त्यांच्या गायनदृष्टीत अंगभूत असल्या कारणाने यांत्रिकतेला. ठरावीकपणाला मुळातच छेद जाऊ शकतो, याचा प्रत्यय येतो.

पण याहीपेक्षा लक्षणीय बाब अशी की प्रत्येक कलावंताच्या वाढीला जरी केव्हा ना केव्हा मर्यादा पडल्या तरी त्याने केलेल्या कार्याचे महत्व कमी होत नाही. एखाद्या कवीने नवीन प्रतिमा, नवीन शब्दकळा यांची जाणीव करून द्यावी, त्यांचा एक जोरदार नवीन प्रवाह आणून सोडावा आणि नंतर त्याच व तशाच प्रतिमांच्या वा शब्दकळेच्या नवीन संगती लावून दुस-या कवीने नवीन आविष्कार करावा, असे साहित्यात घडते. त्याच चालीवर सांगीत शब्दभांडार, नादप्रतिमा वगैरेची वेधक भर कुमारांच्या प्रयत्नामुळे संगीत व्यवहारात पडली आणि कलाव्यापार अधिक समृद्ध झाला.

गायकवर्गावर झालेला दुसरा परिणाम संगीतस्वरूपविषयक नव्या जाणिवेतूनच संभवला आहे. चाकोरीबंद नसलेली गायनकला कशाकशातून फुलू शकते त्या बाबतीतली म्हणजे पर्यायाने गायनप्रकारांविषयीची जाणीव अधिक समावेशक झाली आहे. लोकसंगीत, भजन, नाट्यसंगीत यांच्या संगीत मैफिलींच्या रंगमंचावरच्या अवताराची कुमारांनी जणू नव्याने ओळख करून दिली आहे.

अपरिहार्यपणे काही परिणामांचे वर्णन अनिष्ट असेही करावयास हवे. त्यांच्या गायकीने प्रभावित गायक अनेक वेळा चमकदारपणा हा गाण्यातील महत्तेचा सारभूत घटक मानू लागले आहेत. खटके, मुरक्या, जोरदार पण प्रमाणशीर नसल्याने तुटक व आकृतीबंध सिद्ध करण्यात अयशस्वी होणा-या तानांचा अतिरिक्त उपयोग ते इष्ट समजू लागले आहेत. राग तपशीलवार मांडण्यातील एक साधन म्हणून सादरीकरणातले वरील वापर यायला हवेत. नाहीतर एखाद्या शब्दबंबाळ कवितेप्रमाणे गायनही अखेर पोकळच अशा शे-याचे धनी होते याचे भान सुटले आहे.

कुमारांचा "ये"कार सुद्धा आदर्श व अनुसरणीय गानोच्चार नव्हे. त्यांच्या गायनाच्या एकंदर कोंदणात तो खपून जातो. पण म्हणजे तो इष्ट ठरतो असे नाही. गानोच्चार "आ"कारयुक्त हवा या भारतीय संगीत पद्धतीतील मूलभूत सिद्धांतास रद्द ठरवू शकेल अशी कोणतीही वैशिष्ट्ये "ये"कारात आढळत नाहीत. खुद्द कुमारांनी "मला उमजलेले बालगंधर्व" या आपल्या कार्यक्रमात निर्मळ "आ"काराचा पाठपुरावा करण्याचा निकराचा प्रयत्न केला होता हे लक्षात घेण्यासारखॆ आहे. कुमारांचा "ये"कार हा संगीतबाह्य (म्हणजे प्रकृतीविषयक इ.) कारणांचे फलित असू शकते, हेही निरीक्षण इथे नोंदवावेसे वाटते.

कुमारप्रभावित गायक इतक्या तीव्रतेने प्रभावित झालेले दिसतात की, दुस-या प्रकारची गाणी ते ऐकू शकत नाहीत, ते असहिष्णु असतात असेही विधान केले जाते. आपल्याला एक विशिष्ट गाणे इत्यादी पटले तरी दुस-या प्रकारचे ते गाणेच नव्हे असा अर्थ सांगीत व्यवहारात लावणे अयोग्य म्हणता येईल. कुमारांच्या सारग्रहित्वाचे सार कुमारप्रभावितांना कळू नये व सांगीत कडवेपणामुळे दुसरी गाणी त्यांना पोचू नयेत, ही घटना खेदकारक आहे.

या असहिष्णुतेचा उदभव क्रिया-प्रतिक्रिया न्यायाने झाला आहे असे एक स्पष्टीकरण या संदर्भात संभवते. दुसरे एक उत्तर असे की या सर्व प्रतिक्रियांची तीव्रता तात्कालिक आहे. विशिष्ट कलासंबद्ध दृष्टीकोनाची तीव्रता जितकी अधिक, संबंधित कलाकर अनुयायांचा कडवेपणा जितका धारदार तितके त्यांचे अल्पजिवित्व खात्रीचे. कोणत्याही कलाव्यापारात एकांगी, एकपदरी, एकसुरी प्रतिक्रिया मुळातच भुसभुशीत पायांची ठरते. अनेकांगी आणि बहुविध कलाव्यापार आज ना उद्या अशा चौकटीतून यशस्वीपणे बाहेर पडल्याशिवाय राहात नाहीत, अशी इतिहासाची साक्ष आहे.

आता राहिले श्रोते. फॅशन म्हणून कुमारगंधर्व ऐकणारा एक श्रोतृवर्ग आजही आहे. कृष्ण्मूर्तींचे भाषण, क्रिकेटची मॅच, कुमारांचे गाणे इ. अनेक प्रसंगांना आवर्जून हजर राहणारा श्रोता असतोच. विशिष्ट क्षेत्रात सध्या ज्यांचे नाव तिकडे हा श्रोता असतो. कुतूहलाने जायचे, लक्ष वेधेल अशा प्रकारे प्रशंसा वा निंदा करावयाची व परतायचे असा क्रम असतो. कोणाच्याही सांगीत मूल्यमापनात या श्रोत्याचा विचार करावयाचे कारण नाही. पण प्रथमत: केवळ कुतूहलाने जाणारा व मग फारसे समजले नाही पण वेगळे वाटले अशी प्रतिक्रिया नोंदवणाराही श्रोता असतो. हाही श्रोता हळूहळू बदलू शकतो. पण न बदलल्यास सर्वच अपरिचिताला सरसकट दाद देणारा हा श्रोता कलाव्यापारास फारसा पोषक नाही. आपल्या सादरीकरणातील फक्त वेगळेपणाला दाद देणारा श्रोता हा तितकासा महत्वाचा नाही याची जाणीव कलाकाराने ठेवणे गरजेचे असते. कारण नाहीतर अशा श्रोत्यांची घाऊक दाद कलाकारावरही परिणाम करू शकते व तो इष्ट असेलच असे नाही. श्रोत्यांना कलेच्या गाभ्याकडे नेण्याची जबाबदारी कलाकारानेसुद्धा आपली मानली पाहिजे. कुमार आपले राग व आपल्या बंदिशी लोकांच्या गळी उतरवण्यासाठी गात, तेव्हा ता संदर्भातले प्रश्न निर्माण होत. परिचित राग व बंदिशी कुमारांनी आपल्या शैलीने अधिक प्रमाणात मांडळ्या असत्या तर श्रोता तयार करण्यात अधिक भरीव कामगिरी झाली असती असे वाटते.

मातोश्री

मातोश्री

डॉ.विजय ढवळे

नवचैतन्य प्रकाशन, पृष्ठे : २१६, मूल्य : २०० रुपये

सर्वात स्मरणात राहिलेला आईचा कार्यक्रम हा ज्येष्ठ नागरिकांसाठी आयोजित केला होता. तेव्हा तिच्या योगप्रात्यक्षिकांना तर भरभरून दाद मिळालीच, पण नंतर संयोजकांनी आग्रह केल्यामुळे तिने ज्येष्ठत्वाविषयी जे तर्कशुद्ध विचार प्रकट केले त्याचा जास्त बोलबाला वृत्तपत्रातून झाला. आपल्या भाषणात आईने सांगितले, उगवताना काय किंवा मावळताना काय सूर्य हा लालच असतो. त्याप्रमाणे वैभव येवो अथवा संकट, थोर व ज्येष्ठ माणसे एकसारखी वृत्ती बाळगतात. कारण माणसाच्या जीवनात येणारा प्रत्येक विजय हा त्रिमित आहे. तिन्ही बाजू समप्रमाणात राहिल्या पाहिजेत. तरच जीवन संतुलित होते. लांबी म्हणजे वय, रूंदी म्हणजे आरोग्य आणि खोली म्हणजे समर्पण किंवा संपूर्ण केलेले अर्पण. हास्य हे चेहे-याची शोभा वाढवतेच, पण मूल्यदेखील वाढवते. स्मितहास्य करण्यासाठी फक्त १४ शिरा एकत्र कराव्या लागतात. तर राग व्यक्त करण्याकरता ८४ शिरा एकत्र कराव्या लागतात. संसारात डोके असावे पण डोक्यात संसार नसावा.

रात्रीच्या वेळी नदीच्या पाण्यावर सोडलेले दिवे पाहा. भोवताली काळाकुट्ट अंधार असतो. खळाळत्या पाण्याखेरीज कोणताही आधार नसतो. कोणत्याही क्षणी आपले अस्तित्व नाहीसे होईल, याची जाणीव असूनही दिवे पुढे जातच राहातात. ज्येष्ठ नागरिकांनी त्यांचा आदर्श ठेवावा आणि क्रोधापासून शतयोजने दूर जातच राहावे. कारण क्रोध हा असा अग्नी आहे की ज्या व्यक्तीत तो उत्पन्न होतो, त्यालाच तो जाळतो. घरदार हा शब्द घ्या. घर हे स्त्रीचे असते आणि दार हे पुरुषाचे. कारण घराचा स्वर्ग बनवण्याची किमया फक्त स्त्रीच करू शकते. आपण नेहेमी भविष्याचा वेध घेत वर्तमानकाळात जगायचा प्रयत्न केला तरी भूतकाळ आपली पाठ सोडत नाही. म्हातारपण हे दुसरे बालपण म्हणतात, पण या बालपणाला आई कुठून आणायची? कायदा करून मुले आईबाबांना सांभाळतील अशी शक्यता कमीच. स्वावलंबन आणि स्वतंत्र बाणा ठेवला तर ज्येष्ठ नागरिक सुखी जीवन जगू शकतो. चेहरा कधी सुंदर असतो, तर त्या शरीरात सुंदर मन असते. म्हणून मन नेहेमी कशात तरी गुंतवून ठेवावे. नपेक्षा रिकामे मन हे सैतानाचे घर असते. पाण्यात राहून रडणारा मासा कधी कोणी पाहिला आहे का? ज्येष्ठ नागरिक हे आनंदाचे झाड असते, हे विसरू नका. आशावादाला तिलांजली देता कामा नये. कारण आशेच्या तेलावरच जीवनाची ज्योत तेवत असते.

भाषा हा ह्रुदयाचा हुंकार असतो. कोणाही माणसाच्या ह्रुदयाचा तळ गाठायचा असेल तर त्याच्याबरोबर त्याच्या भाषेतून संवाद साधला पाहिजे, याची आईला पूर्ण जाणीव होती. त्याकरता ती नेहेमी ज्यू जमातीला आदर्शवत मानत असे. हिब्रू भाषा ही शंभर वर्षांपूर्वी पूर्णपणे मृत झाली होती. पण स्वत:चे राष्ट्र हवे या स्वप्नाने भारून गेलेल्या, ८४ देशातून विखुरलेल्या ज्यू समाजधुरिणांनी भाषेतली बोजडता काढून टाकली आणि हिब्रूचा सर्वत्र अंगिकार केला. कडव्या इस्लामी अशा बावीस देशांच्या वेटॊळ्यात सापडलेल्या इस्राईल देशाला १४ मे १९४८ साली संयुक्त राष्ट्रांच्या ठरावानुसार मान्यता मिळाली. तेव्हा राष्ट्र, वंश, धर्म, भाषा यांच्या तीव्र अभिमानी असलेल्या ज्यू समाजाने आपल्या नवराष्ट्राचे सर्व व्यवहार हिब्रूमधून होतील असे ठरवले आणि आज तिकडचे सर्व व्हवहार त्याच भाषेतून होतात. त्यांच्या आधी अवघ्या नऊ महिने स्वतंत्र झालेल्या भारतात मात्र हिंदी राष्ट्रभाषा न मानणारी चार दाक्षिणात्य राज्ये आहेत. इंग्लिशचे स्तोम माजलेले आहेच.

जर्मनीतील एका हॉलमध्ये तिचा योगासनांच्या प्रात्यक्षिकांचा कार्यक्रम होता. सुमारे पाचशे लोक उपस्थित होते. अशा वेळी आई नेहमी सुरुवातीला शीर्षासन करून दाखवत असे. डोक्यावर भार टाकून उभे राहिले की टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट होत असे. पण जर्मनीत एकही टाळी वाजली नाही.

आईला वाटले की हा श्रोतृवर्ग पाहुण्यांचे स्वगत करण्यास फारसा तत्पर वा उत्सुक नसावा. तरी तिने रेटून आपला ४५ मिनिटांचा कार्यक्रम योगावरील इंग्रजी भाष्यासह ( ज्याचे जर्मन भाषेत एक तरूणी भाषांतर करत होती.) पूर्ण केला. शेवटी निरोपाचे जर्मन भाषेत आउफ विडरजेहेन हे दोन शब्द उच्चारले खरे आणि सर्व प्रेक्षागार एकदम उठून उभा राहिला आणि सतत पाच मिनिटे टाळ्या वाजवत राहिला. आईला अशी मानवंदना अपेक्षित नव्हती. कारण हा श्रोतृगण उदासिन आहे अशी तिची (चुकीची) भावना झाली होती. शेवटी सर्वजण उठून गेल्यानंतर आईने संयोजकांना विचारले, लोकांना जर माझी प्रात्यक्षिके एवढी आवडली होती तर त्यांनी मुळीच टाळ्या का वाजवल्या नाहीत? त्यावर संयोजकांनी चेह-याची घडी न मोडता खास जर्मन पद्धतीने उत्तर दिले, कारण त्यामुळे तुमचे तादात्म्य भंग पावले असते. म्हणून जर्मनीत आम्ही लोक कधी परफॉर्मन्स चालू असताना कोणताही आवाज न करता चूप राहून कार्यक्रम पाहतो.