Friday, 14 May 2010

एक ‘इझम' निरागस

एक ‘इझम' निरागस


सुहासिनी मालदे


राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : १८२, मूल्य : २०० रूपये

आयेषाची आई एक मोठा पुठ्ठ्याचा खोका घेऊन आली. आयेषा खूपच गोड, सुंदर मुलगी आहे. अगदी एखाद्या बाहुलीसारखी! आम्ही सगळे आश्चर्यानं बघत होतो की आता या खोक्याचं काय करणार? आयेषाच्या आईनं तो खोका उभा करून ठेवला आणि बार्बी डॉलच्या वेषात असलेल्या आयेषाला त्या खोक्यात उभं केलं. समोर बाहुलीच्या डब्याला असतं तसं झाकण लावलं. ती बनली होती बार्बी डॉल! एरवी खूप हायपर असलेली आयेषा, त्या खोक्यामध्ये अगदी शांत, काहीही हालचाल न करता उभी होती. अगदी खरी, सुंदर बाहुलीच वाटत होती. सगळ्यांनी टाळ्यांचा कडकडाट केला. असे एक एक वेगवेगळे पोशाख करून मुलांनी सगळ्यांना मोहवून टाकलं.
'आयेषाला असं बार्बी डॉल बनवून खोक्यामध्ये उभं करण्याची कल्पना तुम्हाला कशी सुचली?' स्पर्धा संपल्यावर मी आयेषाच्या आईला विचारलं.
त्यांनी सांगितलं, ' लहानपणापासूनच आयेषाला अडगळीच्या ठिकाणी लपून बसायला आवडतं. एक दिवस आमच्याकडे मोठा रंगीत टीव्ही आणला. तो जागेवर ठेवला आणि त्याचा रिकामा खोका बाल्कनीत ठेवून दिला. एक दिवस आयेषा खूप हायपर ऍक्टीव्ह झाली होती. ती घरभर वस्तूंची फेकाफेक करत होती. अचानक ती धावत बाहेर आली. तिनं तो खोका पाहिला. तो उघडून ती त्यात जाऊन बसली. वरून झाकण बंद करून घेतलं. आम्ही तिला बाहेर काढायचा प्रयत्न केला. परोपरीनं समजावलं, पण ती बाहेर यायलाच तयार नाही, नंतर ती रोजच त्या खोक्यात जाऊन बसायला लागली. कदाचिअत तिला तिथे सुरक्षित वाटत असेल.
पुढे पुढे हे प्रकरण फारच वाढलं. आयेषा सतत त्या खोक्यामध्येचसून राहायला लागली. काही हवं असेल तर झाकण किलकिलं करून, त्या फटीतून बघून आरडाअओरड करायची. मग त्या खोक्यासकट तिला फिरवायला लागायचं. या ऑटिझम असलेल्या मुलांचं वागणं विक्षिप्तच असतं. एखादी गोष्ट एखाद्या पध्द्तीनं करायची त्यांच्या मनानं घेतलं की ते तसच करत राहातात. घरातल्यांना खूप त्रास होतो, पण त्यांना खूप सांभाळून, समजून घेऊन, हुशारीनं त्या सवयी सोडवायला लागतात. एक दिवस मी कुठल्या तरी पुस्तकात वाचलं की या मुलांना काही प्रकारचे वास आवडत नाहीत. काही मुलांना आवाज आवडत नाहीत, किंवा काहीना स्पर्श आवडत नाही. त्यानंतर मी लक्ष ठेवलं तेव्हा लक्षात आलं की आयेषाला सेंट, अत्तर, खूप सुगंधित फुलं वगैरेंचा वास तिला अजिबात आवडत नसे. मग आम्ही त्या बॉक्समध्ये सेंट स्प्रे करून ठेवायचो. तो वास आला की ती आत जायची नाही. असं करता करता तिची सवय मोडली. '
मी म्हटलं, बापरे किती भयंकर ! आणि तरीही आयेषाच्या आईनं तिला खोक्यामध्ये कसं काय उभं केलं?
तर त्या म्हणाल्या, आता तिला खोक्यामध्ये उभं राहिलं तरी काही फरक पडत नाही. निदान हे प्रकरण तरी संपलय. पण अजून खूप गोष्टी सुधारायच्या आहेत. ती इतकी सुंदर दिसते की मोठी झाल्यावर काय होईल या काळजीनं मला आताच उच्च रक्तदाबाचा त्रास झालाय.
साधी वेशभूषा स्पर्धा! किती शिकायला मिळालं त्यातून!

ऊर्जेच्या शोधात

ऊर्जेच्या शोधात


डॉ.प्रियदर्शिनी कर्वे


राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : १७०, मूल्य : १६० रूपये


औद्योगिक प्रदूषकांमुळे वातावरणातल्या ओझोनच्या थराला छिद्र पडत आहेत. यामुळे सूर्याचे अतिनील प्रकाशकिरण वातावरणाकडून अडवले न जाता थेट पृथ्वीवर येत आहेत. यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढत चालले आहे. हे परिणाम थांबवायचे असतील तर ओझोन थराला छिद्र पाडणार्‍या कार्बन डायॉक्साईडसारख्या प्रदूषकांच्या निर्मितीचा दर विशिष्ट मर्यादेच्या आत यायला हवाय. अर्थात हा केवळ एक सिध्दांत आहे. खरोखरच तापमान वाढत आहे का, हवामानातल्या बदलांचे परिणाम खरोखरच घातक आहेत का, याबद्दल वैज्ञानिकांत बरेच मतभेद आहेत; पण हरितगृह परिणाम हे एक अनिष्ट वास्तव आहे, असं मानणार्‍याची संख्या जास्त आहे, आणि त्याला आंतरराष्ट्रीय पातळीवर राजकीय मान्यताही मिळालेली आहे. हे संकट टाळायचं असेल तर ही कुणा एकट्यादुकट्याची नाही, तर संपूर्ण मानव समाजाची जबाबदारी आहे. या विचारातून 'क्योटो करारा'द्वारे प्रत्येक देशाला प्रदूषणाची एक किमान पातळी ठरवून दिली आहे. विकसित देशात अतिऔद्योगिकीकरणामुळे आणि विलासी जीवनशैलीमुळे प्रत्यक्षात होणारं प्रदूषण या पातळीपेक्षा किती तरी जास्त आहे. तर अविकसित देशात ते किती तरी कमी आहे. तेव्हा विकसित देश अविकसित देशांतून पर्यावरण स्वच्छ ठेवण्याचा हा फरक विकत घेऊ शकतात. याला कार्बनचा व्यापार असं म्हणतात. वातावरणात सोडल्या न गेलेल्या कार्बन डायॉक्साईडच्या बदल्यात डॉलर्स, अशी ही योजना आहे. याला अनेक वादग्रस्त पैलू आहेत, पण या मार्गानं भारतातल्या काही उद्योगांनी आणि संस्थांनी पैसे कमवायला सुरुवातही केली होती.

असा व्यापार करण्याचा एक साधा आणि सर्वमान्य पर्याय म्हणजे वृक्ष संवर्धन. झाडं हवेतून कार्बन डायॉक्साईड काढून घेतात. त्यामुळे एक झाड लावल्यास ते आपल्या आयुष्यातून जितका कार्बन डायॉक्साईड हवेतून काढून घेईल, तितकं प्रदूषण करण्याची मुभा झाड लावून वाढवणार्‍याला मिळते. अमेरिकेसारख्या देशात एक झाड लावून ते जगवण्यापेक्षा भारतासारख्या विकसनशील देशात झाड लावून जगवणं स्वस्त पडतं. त्यामुळे ' क्योटो प्रोटोकॉल'च्या तरतुदींचा वापर करून मी भारतातल्या माझ्या अंगणात झाडं लावण्यासाठी अमेरिकेतल्या एखाद्या कंपनीकडून पैसे मिळवू शकते. अर्थात झाडाचं लाकूड मी कशासाठी वापरणार आहे, आणि त्या वापरातून किती कार्बन डायॉक्साईड परत वातावरणात सोडला जाणार आहे, ही गोष्टही माझा मोबदला ठरवण्यासाठी महत्वाची आहे. उदा. मी हे झाड पारंपरिक चुलीत जाळणार असेन, तर माझा मोबदला कमी होईल. याउलट मी जर ते प्रदूषण कमी करणार्‍या सुधारित चुलीत जाळलं तर माझा मोबदला वाढेल. सुधारित चुलीकडे एकाएकी जगाचं लक्ष का खेचलं गेलं होतं, याची या उदाहरणावरून कल्पना येईल. त्याचबरोबर सुधारित चुलीमुळे प्रत्यक्ष वापरात नेमकं किती प्रदूषण कमी होतं, याच्या मोजणीचं महत्वही जागतिक पातळीवरच्या या सर्व घडामोडींमुळे वाढलं होतं

...आणि दोन हात

...आणि दोन हात


डॉ. वि.ना. श्रीखंडे


पॉप्युलर प्रकाशन, पृष्ठे : ३५८, मूल्य : ३२५ रूपये


माझ्या आयुष्यातील मोठी अडचण व दु:ख म्हणजे तोतरेपणाचं व्यंग. न अडखळता बोलता येणं ही किती मोठी देणगी आहे याची जाणीव मला रोज येते. मुंबईला आलो तेव्हा ट्राम, बस किंवा रेल्वे स्टेशनवर तिकिट मागणं म्हणजे पोटात गोळा उभा राहायचा. काही विशिष्ट शब्दांना मी अडखळतो... ते टाळण्याकरता मी भलत्याच स्टॉपची तिकिटे खरेदी केली आहेत. तोंडी परीक्षेत गुण कमी मिळायचे. उत्तर माहीत असून शब्द बाहेर पडायला वेळ लागायचा. चर्चेत भाग घेता येत नाही, गोष्टी-विनोद सांगता येत नाहीत, स्टेजवर बोलणं अशक्य. नीट सुरू न होणार्या किंवा वाहतुकीच्या मार्गावर पुन्हा पुन्हा बंद पडणार्‍या मोटारगाडीच्या ड्रायव्हरला जसं लाजल्यासारखं होतं, तसं मला रोज व्हायचं.
माझी चेष्टा खूप चालायची. मनामध्ये आलेले विचार योग्य वेळी व्यक्त करता येत नाहीत याचा किती मोठा अडसर असतो, हे फक्त व्यंग असलेल्या माणसालाच कळतं. आपले सर्व व्यवहार चालतात, ते बोलण्याच्या माध्यमातून आणि हे माध्यमच पंगू असेल तर बाहेरच्या जगाशी संपर्क ठेवणं अतिशय कठीण व काही प्रसंगी अशक्य होतं. एमबीबीएसच्या परीक्षेत उत्तर देताना मला त्रास झाला त्याबद्दल परीक्षकांनी चेष्टादेखील केली व महत्वाच्या सर्जरी विषयामध्ये गुण कमी मिळाले. पण लेखी परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्याने कशीबशी सर्जरीची पोस्ट मिळू शकली.
मला कित्येक वर्षांनंतर परीक्षक झाल्यानंतर कळलं की, बोलण्यामध्ये दोष असलेल्या विद्यार्थ्याला परदेशात खास सवलती असतात. हा त्यांचा हक्क आहे. आंधळ्या माणसाला काठी लागते, बहिर्‍याला कानयंत्र लागतं, पायाला मार लागला असेल तर बॅट्समनला रनर देतात. त्यांच्याकडे समाज थोडा सहानुभूतीनं बघतो. हा फायदा, ही संधी मात्र बोलताना अडखळणार्‍या व्यक्तीला विशेष मिळत नाही. बसमध्ये तिकिट मागताना, रेल्वेचं तिकिट काढटाना, फोनवर बोलताना, मुलाखतीच्या वेळी नीट बोलता येत नाही हा एक मोठा शाप असतो.
अशा परिस्थितीत मी डॉक्टर झालो, इंग्लंडला गेलो, आणि मला जो फरक मोठा फरक जाणवला तो म्हणजे माझ्या चार वर्षांच्या वास्तव्यात माझ्या व्यंगाबद्दल कुणी एक चकार शब्द काढला नाही किंवा कुठल्याही व्यक्तीचे हावभाव बदलले नाहीत. हा इंग्लिश समाज इतका समंजस आणि संवेदनशील कसा? त्यांच्याकडे देखील खूप विनोद असतात. पण त्यांचे विनोद कुठल्याही व्यक्तीच्या व्यंगावर आधारलेले नसतात, हीच त्यांची सहिष्णुता.
मी बोलण्यामध्ये दोष असूनसुध्दा व्याखान द्यायला कशी सुरुवात केली - टर्निंग पॉईंट- याचा मुद्दाम उल्लेख केला पाहिजे. मी एकदा बिर्ला मातोश्री सभागृहामध्ये चर्चासत्राला गेलो होतो. मुंबईतील सहा सर्जन्सनी व्याखाने दिली. अध्यक्ष म्हणून भारतामध्ये नावाजलेले सर्जन डॉ. बालिगा होते. शेवटी त्यांचं भाषण झालं. ते फक्त आठ किंवा दहा मिनिटं बोलले आसवे. परंतु इतकं सुंदर व्याखान मी कधीही ऐकलं नव्हतं. मी भारावून गेलो. त्याच दिवशी यश मिळवण्याकरता चांगलं बोलता आलं पाहिजे हे ठरवलं.
इंग्लंडमध्ये १९५९ साली मी ज्या हॉस्पिटलमध्ये काम केलं होतं, त्याच ठिकाणी १९७३ मध्ये माझं व्याखान आयोजित करण्यात आलं होतं. चौदा वर्षांपूर्वी मी ज्या सर्जनच्या हाताखाली काम केलं, त्यांचा माझ्या बोलण्यावर विश्वासच बसेना. ते मला इतकच म्हणाले की, I never knew you can talk so well. You should start a school for public speaking, like Dale Carnegie.

अमृता इमरोझ : एक प्रेमकहाणी

अमृता इमरोझ : एक प्रेमकहाणी


उमा त्रिलोक ( अनुवाद : अनुराधा पुनर्वसु)


पद्मगंधा प्रकाशन, पाने : १२३, मूल्य : १०० रूपये


खरं सांगायचं तर अमृतानी पाखंडीपणा तर केलाच, पण बरंच काही अधिक केलं, विवाहित असूनही त्या अशा दुसर्‍याच पुरुषाबरोबर - ज्याच्यावर त्यांचं प्रेम होतं, आणि जो त्यांच्यावर प्रेम करत होता - राहिल्या, तेही समाजाला मान्य नसतांना। अमृता आणि इमरोझ दोघांनाही कुठल्याही प्रकारच्या सामाजिक शिक्कामोर्तबाची गरजच वाटली नाही. दोघांनीही ती गोष्ट निग्रहाने नाकारली.


इमरोझना एकदा याबद्दल मी स्पष्टच विचारलं, तेव्हा ते म्हणाले, ' ज्या जोडप्यांना परस्परांच्या प्रेमाची खात्री नसते, त्यांनाच समाजाच्या मान्यतेची गरज भासते. आम्ही आमची मनं पूर्णपणे जाणतो आहोत; मग समाजाची लुडबूड हवीच कशाला? आमच्या या प्रकरणात समाजाला काही स्थानच नाही. ' त्यांनी पुढे ठासून सांगितलं, ' आम्ही एकमेकांशी वचनबध्द आहोत, याची समाजापुढे कबुली द्यायची गरजच काय? तुम्ही एकमेकांना बांधील असा वा नसा, कुठल्याच बाबतीत समाज तुम्हाला काहीच मदत करू शकत नाही. स्वत:च्या मर्जीप्रमाणे वागायची तयारी नसेल अथवा स्वत:च्या करणीची जबाबदारी घ्यायची तयारी नसेल, तेव्हाच समाजाने आपल्या वतीने काही निर्णय घ्यावा अथवा आपल्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करावं, अशी आपली अपेक्षा असते. जे निर्णय आपले आपण घेत असतो, ते चुकीचे ठरले, तरी त्याचं खापर आपण दुसर्‍या कोणावर फोडता कामा नये.' ते पुढे म्हणाले,' खरं तर अशा वेळीच आपल्याला समाजाची गरज वाटते. एक आधार म्हणून. म्हणजेच आपल्या सोयीसाठी. अमृता आणि मी - आम्हाला दोघांनाही अशा सोयीची गरज नव्हती. '

त्यांना थांबवत मी अमृताजींना विचारलं, एक सामाजिक नियम मोडून एक वाईट उदाहरण तुम्ही समाजापुढे ठेवलं आहे, असं नाही का तुम्हाला वाटत?'

काही वेळ त्या काहीच बोलल्या नाहीत. नंतर मध्ये थांबत, जणू स्वत:शीच बोलल्याप्रमाणे त्या म्हणाल्या, 'नाही, उलट आम्ही दोघांनी हे प्रेमाचे बंध अधिक घट्ट केले आहेत. प्रेम हा लग्नाचा मुख्य आधार असतो. आम्ही सामाजिक नियम तोडला असं तरी का म्हणायचं? तन, मन, करणी, वचन या सार्‍यांद्वारा आम्ही एक्मेकांशी अत्यंत एकनिष्ठ आणि प्रामाणिक राहिलो आहोत. इतर जोडप्यांना इतकं जमलं असेलच असं नाही. प्रत्येक समस्येशी आम्ही एकत्रपणे सामना केला आहे. आणि अत्यंत सच्चेपणाने आमच्यातलं नातं जपलं आहे, जोपासलं आहे.'

जराही न कचरता अत्यंत अभिमानाने त्या पुढे म्हणाल्या, 'खरं तर समाजापुढे आम्ही एक अत्यंत ठाशीव, परिणामकारक उदाहरण ठेवलंय. समाजाला आम्ही बळकट केलंय. आम्ही काय म्हणून या गोष्टीची लाज बाळगावी? उलट, आमच्याबद्दल चुकीचा समज करून घेतल्याबद्दल समाजालाच लाज वाटायला हवी.'

एका प्रख्यात हिंदी लेखकाने त्यांना विचारलं होतं की, त्यांच्या सर्व नायिका सत्याच्या शोधात घर सोडून निघाल्या, हे समाजाला घा्तक ठरणार नाही का? अमृतानी शांतपणे उत्तर दिलं होतं, ' चुकीच्या सामाजिक मूल्यांमुळे घरं मोडली असतील, तर सत्याच्या आग्रहासाठी आणखीही घरांची मोडतोड झाली पाहिजे.'

अमरगीत

अमरगीत


निशा मीरचंदानी


अनुवाद : लीना सोहोनी, मेहता प्रकाशन, पृष्ठे : २४०, मूल्य : २०० रुपये


एक पावसाळ्यातील रात्र होती. बाबा आमटे गा्वाची शौचालयं साफ करून घरी परतत होते. पावसाची भुरभूर चालू होती. ते आपल्या डोक्यावर मैल्याची टोपली वाहून नेत होते. अचानक त्यांना रस्त्यातील खड्ड्यात काही तरी हालचाल जाणवली. आधी त्यांना वाटलं, ते चिंध्यांचं गाठोडं असावं. पण मग त्यांच्या लक्षात आलं, तो एक माणूस होता. बाबा तुळशीरामाचं वर्णन करताना म्हणाले, कुष्ठरोगाच्या शेवटच्या स्टेजमधला माणूस होता तो. नुसतं सडलेलं मांस. नाकाच्या जागी केवळ दोन भोकं, हातांच्या आणि पायांच्या बोटांचा तर पत्ताच नव्हता. जिथे डोळे असायला हवे, तिथे अळ्या - किडे वळवळत होते.

बाबा घाबरून निघून गेले. आपल्याला कुष्ठरोगाचा संसर्ग झाला तर काय - या भीतीनं. एका गोष्टीची त्यांना जेव्हा जाणीव झाली, तेव्हा मात्र त्यांना फार मोठा धक्का बसला- आयुष्यात पहिल्यांदाच भीतीनं त्यांच्या मनाचा ताबा घेतला होता. बाबा परत मागे फिरले आणि तुळशीरामाचं पावसापासून संरक्षण करण्यासाठी त्याच्या अंगावर गोणपाटाचा एक तुकडा पांघरला. कुष्ठरोगाविषयी त्यांच्या मनात भीतीनं जे ठाण मांडलं होतं, त्याचा मुकाबला करत असताना त्यांच्या मनाला अत्यंत क्लेश झाले. त्याविषयी नंतर त्यांनी लिहिलं आहे, मला या आधी कधीच कोणत्याच गोष्टीची भीती वाटली नव्हती. एका भारतीय स्त्रीच्या आत्मसन्मानाचं रक्षण करण्यासाठी मी ब्रिटिश सोजिरांचा मुकाबला केला होता, त्यानंतर गांधीजींनी अभय साधक असं माझं नामकरण केलं होतं. वरोड्याच्या झाडूवाल्यांनी मला गटारं साफ करून दाखवण्याचं आव्हान दिल्यानंतर मी तेही केलं. पण गुंडांचा आणि ब्रिटिश सैनिकांचा निर्भयपणे सामना करणारा हा माणूस तुळशीराम नावाच्या जिवंत प्रेताच्या दर्शनानं थरथर कापू लागला. हातापायांची बोटं झडलेली, अंगात कपडा नाही, अंगावरच्या जखमांमध्ये अळ्या झालेल्या...अशा त्या कुष्ठरोगाच्या नुसत्या दर्शनानं तो घाबरला. म्हणूनच मी कुष्ठरोग्यांसाठी काम करायचं ठरवलं. कोणाला मदत करण्यासाठी म्हणून नाही तर स्वत:च्या आयुष्यातील या भीतीवर विजय मिळवण्यासाठी. या गोष्टीमुळे इतर चार लोकांचं भलं झालं, ही गोष्ट वेगळी. पण महत्वाचा मुद्दा असा की, मी या भीतीवर विजय मिळवला.

या अनुभवाविषयी बाबा ताईंशी बोलले. कुष्ठरोगानं ग्रस्त झालेल्या लोकांसाठी भरीव कार्य करण्याची आपली इच्छा त्यांनी ताईंपाशी व्यक्त केली. यात धोका होता. पण तरीही ताईंनी बाबांना मनापासून पाठिंबा दिला. त्या काळी कुष्ठरोगावर काहीच इलाज नव्हता. या रोगानं ग्रस्त झालेल्या लोकांच्या पदरी एकाकीपणा आणि अवहेलना येई. आज एडसग्रस्त रुग्णांच्या वाट्याला जी वागणूक येते, अगदी तशीच. जी.के. चेस्टरटन यांच्या उदगारांची आठवण काढत बाबा म्हणाले, अजंता-वेरूळच्या लेण्यांमधील भग्नावशेषांमध्ये आपण सौंदर्य बघतो. मग माणसाच्या भग्नावशेषांमध्ये हे सौंदर्य का बघू शकत नाही आपण? कुष्ठरोग, त्यातून येणारं अपंगत्व... याची भीती का वाटते आपल्याला? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं शोधण्यासाठी मी कुष्ठरोग्यांसाठी काम करण्यास सुरुवात केली.

कुष्ठरोग्यांसाठी जी काही माहिती मिळवता येईल ती मिळवून बाबांनी ती आत्मसात केली. या विषयावर जेवढी पुस्तकं मिळवून वाचता येतील, तेवढी वाचली. सरकारी रुग्णालयात कुष्ठरोग्यांसाठी बाबांनी स्वेच्छेनं काम करायला सुरुवात केली. गांधीजींचे सुप्रसिध्द शिष्य मनोहर दिवाण यांचं दत्तपूर येथे कुष्ठरोग्यांसाठी रूग्णालय होतं. बाबांना आठवड्यातून दोन दिवस तिथे जाता यावं, अशी विनोबा भावॆ यांनी व्यवस्था केली. कलकत्ता स्कूल ऑफ ट्रॉपिकल मेडिसिन या संस्थेत बाबा कोर्स करीत असताना या रोगावर उपाय निघालेला नव्हताच. १८७३ मध्ये आर्मोर हान्सन याने कुष्ठरोगाला कारणीभूत होणारे जंतू शोधून काढण्यात यश मिळवले होते. डॉ. धर्मेंद्र हे एक विद्वान नामांकित संशोधक होते. प्राण्यांवर प्रयोगशाळेत चालू असलेले प्रयोग अयशस्वी झाल्याचं त्यांनी आपल्या विद्यार्थ्यांना सांगितलं. ते जाता जाता सहज म्हणाले, खरं तर या प्रयोगासाठी कोणी माणूस आला तर उपयोग होईल. आपले विद्यार्थी या गोष्टीची गंभीरपणे दखल घेतील असं खुद्द डॉ. धर्मेंद्र यांना वाटलं नव्ह्तं. पण औषधांची चाचणी स्वत:वर करून घेण्यासाठी बाबा तयार झाले. बाबांना मुद्दाम कुष्ठरोगाच्या जिवंत आणि मृत जंतूंची लागण करण्यात आली. पण तरीही बाबांना कुष्ठरोग झाला नाही. त्यामुळे या चाचणीतून काहीच निष्कर्ष काढता आला नाही. पण बाबांच्या दृष्टीनं हा प्रयोग यशस्वी झाला. कारण अखेर त्यांनी आपल्या मनातील कुष्ठरोगाच्या भीतीवर विजय मिळवला होता.

आय ऍम (सर्वानन) विद्या

आय ऍम (सर्वानन) विद्या

लिव्हिंग स्माईल विद्या

अनुवाद : डॉ.विशाल तायडे

साकेत प्रकाशन, पृष्ठे : १५८, मूल्य : १५० रुपये

निर्वाण! किती दिवसापासून मी याची वाट पाहात होते. त्यासाठी मला मानहानीही सहन करावी लागली होती. माझा आत्मसन्मान, माझं स्वत्वं, माझा राग तर जणू मला माझ्या या स्वप्नासाठी गहाणच टाकावा लागला होता. प्रसंगी मी रस्त्यावर भीकही मागितली होती. त्यामुळे साहजिकच आजच्या रात्री मला झोप येणं शक्यच नव्हतं. विचारांच्या तंद्रीतच पहाट झाली. माझा उत्साह आणखी वाढला. रात्रभर जागी असूनही मला मरगळल्यासारखं वाटत नव्हतं. मग मी फेरीवाल्याकडून कॉफी घेतली. सुगंधी आयानेच मला बजावून सांगितलं होतं की निर्वाणाच्या आधी फक्त पेय पदार्थच घ्यावेत.

हा माझ्या आयुष्यातला सर्वात महत्वाचा दिवस होता. कुडाप्पा रेल्वे स्टेशनवर गाडी थांबताच प्रचंड गर्दीतून वाट काढत आम्ही बाहेर आलो. ऑटोरिक्षावाले तर जसे आमची वाटच पाहात टपून बसले होते. आम्हा चौघींना बघताच त्यातले बरेचसे आमच्या आजूबाजूला गोळा झाले. तो २६ एप्रिलचा दिवस होता.

कुठे जायचय? नागण्णा की बापण्णा? रिक्षावाल्यांमध्ये जणू आमच्यासाठी स्पर्धाच लागली होती.

"पण आया, यांना कसं माहीत की, आपण या दोन डॉक्टरांपैकी एकाकडे जाण्यासाठी आलो आहोत? " मला अजूनही रिक्षावाल्यांच्या प्रश्नाचे आश्चर्य वाटत होते. त्यावर नागाराणी हसत म्हणाली, ह्यांचं सोड. अग बाई, इथं तर नुकतच जन्मलेलं मूलही सांगू शकेल की, कुडाप्पाला आपल्यासारखे फक्त ऑपरेशनला येतात ते!"

एकदाचे आम्ही कुडाप्पाला पोचलो होतो. मी फार आनंदी होते. दवाखान्याजवळ आल्यानंतर रिक्षाने वेग कमी केला. आम्ही उतरून दवाखान्याकडे निघालो. दवाखाना रस्त्याच्या उजव्या बाजूला होता. हा मुख्य रस्ता नसला तरी रस्त्यावर बरीच गर्दी होती. बाजूलाच एक सिनेमा थिएटरही होतं. तिथं चंद्रमुखी सिनेमा चालू होता. दवाखान्यात बरीच गर्दी होती. दवाखान्यातल्या एका कर्मचा-यानं सुगंधी आयाला ओळखलं आणि तो पुढे झाला. आया इथं नेहेमी येत असावी. मग त्या कर्मचा-याशी तेलगूत काही तरी बोलत आया आम्हाला आत घेऊन गेली. त्यानं आम्हाला एका खोलीत बसवलं. त्या खोलीत तीन पलंग होते. त्यांच्यावर गादी किंवा चटई असं काहीही अंथरलेलं नव्हतं. खोलीतच एक लहानशी बाथरूम होती. त्यात एक पाण्याची बादली ठेवलेली दिसत होती. ही खोली खास लिंगबदल ऑपरेशन केलेल्यांसाठी राखीव असल्याचं दिसत होतं. ऑपरेशन थिएटर बघून तर मला धक्काच बसला. कसलं ते ऑपरेशन थिएटर? ही लहानशी, घाणेरडी खोली तर कत्तलखान्यापेक्षा वेगळी नसावी. त्या खोलीत एकच पलंग टाकलेला होता. त्याच्या शेजारी एक डॉक्टर बसलेला होता. त्याचा चेहरा पूर्णपणे झाकलेला होता. त्याचे फक्त डोळे चमकत होते. तो बराच म्हातारा असावा. खोलीत आणखी एक माणूस आणि एक बाईही होती. ते सहायक असावेत. त्यांच्याशिवाय एकही माणूस तिथं थांबू शकेल, इतकीही जागा तिथं नव्हती.

त्या सहायक कर्मचा-यांनी माझा स्कर्ट काढला आणि मला पलंगावर झोपायला सांगितलं. मी फार गोंधळलेले होते... काही सुचत नव्हतं... छातीची धडधड वाढली होती. पण त्यांच्यासाठी हे नवं नव्हतं. ते सगळेच अगदी सहजपणे आपल्या हालचाली करत होते. मला लहान लेकरासारखं अंग दुमडून झोपायला सांगितलं. लगेचच डॉक्टरने माझ्या पाठीच्या मणक्यात एक इंजेक्शन दिलं. मला फार वेदना होत होत्या. मात्र त्याची तिथं कुणाला पर्वा नव्हती. मी त्यांना पूर्ण सहकार्य करत होते. काही महिन्यांपूर्वीच सेनबेगमचं इथं ऑपरेशन झालं होतं. तिने मला ऑपरेशनची पूर्ण माहिती दिली होती. पाठीवर मणक्यात दिलेल्या इंजेक्शनमुळे कंबरेखालचा भाग बधिर होतो, हे तिचं वाक्य मला लगेच आठवलं. पण मनाची तयारी असल्यामुळे मला त्याची भीती वाटली नाही. फक्त एकदाच जेव्हा डॉक्टरने माझ्या पोटावर चाकू चालवला, तेव्हा वेदनेची कळ उठली. म्हणजे शरीराला पूर्ण बधिरता आलेली नाही, मी ताडलं. मग पुन्हा मला बधिरतेचं इंजेक्शन देण्यात आलं. वेदनेची लहर पुन्हा शरीरातून धावत गेली. मी हालचाल करण्याचा प्रयत्न केला; पण हातपाय हलत नव्हते. मला हळूहळू ग्लानी येत होती. तरीही डॉक्टरांच्या हालचाली मला स्पष्टपणे दिसत होत्या आणि वेदनेची ठसठसही चालूच होती. आता मला अक्षरश: तिथून लांब पळून जावसं वाटत होतं. किती या असह्य वेदना! पण या निर्दयी लोकांना त्याची काहीच पर्वा नव्हती. या निर्दयी डॉक्टरला आणि त्याच्या सहका-यांना मारूनच टाकायला हवं. पण आता त्यांच्या तावडीतून सुटका होणं शक्यच नव्हतं. मग मला आयानं सांगितलेली युक्ती आठवली. मी पुन्हा मनातल्या मनात माता... माता... माता... असा घोष सुरू केला. डॉक्टरांच्या हातातला चाकू माझ्या शरीराच्या अगदी आतपर्यंत शिरत असल्याचं जाणवत होतं. पाठोपाठ माझ्या तोंडून आर्त किंकाळ्या बाहेर पडत होत्या. त्याक्षणी मी माझा मृत्यू पाहिला. अखेर माझा अवयव माझ्यापासून वेगळा झाला होता. माझ्या शरीरापासून तोडलेला माझ्याच शरीराचा एक भाग. माझ्या डोळ्यातून आपोआप अश्रू वाहात होते...

नंतर माझी जखम शिवून टाकण्यात आली. मी शांतपणे सगळं बघत होते. वेदनेनं सगळं शरीर ठणकत असलं तरी एक वेगळाच आनंद मी अनुभवत होते. शेवटी माझं स्वप्नं साकार झालं होतं... माझं निर्वाण यशस्वीपणे पूर्ण झालेलं होतं.

आजचा दिवस माझ्यासाठी काही औरच होता. मी खूप समाधानी होते. मी आता एक स्त्री झाले होते. एक पूर्ण स्त्री. शरीरावर आता पुरुषत्वाच्या खुणा उरलेल्या नव्हत्या. मन अगदी भरून पावलं होतं.

अचानक मला माझ्या कुटुंबियांची आठवण झाली. अम्मा, मी आज एक स्त्री झालेय. मी आता सर्वानन राहिलेले नाही. मी विद्या झालेय. राधा, मी आता तुझा भाऊ राहिलेलो नाही. माझ्याकडे बघा ना अप्पा. आपली मुलगी म्हणून मला स्वीकार करा.

फक्त मी आणि मीच माझ्या हृदयाचं किंचाळणं ऐकू शकत होते...

---------------------------------------------------------------------------
एखाद्या लिंगबदल केलेल्या व्यक्तीला किंवा तिरुनानगाईला सहन कराव्या लागतात, त्या सगळ्या अडचणीतून विद्या गेलेली आहे. मात्र स्वसामर्थ्यावर तिनं स्वत:ला घडवलं. विद्याने भाषाशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी मिळवली. तिला समकालीन नाट्य आणि चित्रपट क्षेत्रात खूप रस आहे. मदुराई आणि पुण्यात कित्येक वर्ष संघर्षात काढल्यानंतर सध्या ती चेन्नईत पीडित लोकांसाठी झटणा-या स्वयंसेवी संस्थेत कार्यरत आहे.

वेताळाच्या आरोग्यकथा

रवींद्र रुक्मिणी पंढरीनाथ


मनोविकास प्रकाशन, पृष्ठे : १७२, मूल्य : १५० रुपये

अशी ही बनवाबनवी
झाडावरील प्रेत राजाने खांद्यावर टाकताच वेताळ वेळ न दवडता बोलू लागला. "राजा, टॉनिक्सच्या सुरस आणि चमत्कारिक कथा संपता संपणार नाहीत. जीवनसत्वांच्या नावाने होणारी लूटमार मी तुला सांगितली. पण जीवनसत्वांच्या सोबतीने खनिज पदार्थांच्या नावाने जी टॉनिक्स विकली जातात, तो सरळ सरळ बनवाबनवीचाच प्रकार आहे.

या औषध कंपन्यांचा विक्रीविभाग मोठा हुषार. सत्य कसे दडवावे, अर्धसत्ये लोकांच्या आणि डॉक्टरांच्या मनावर कशी ठसवावीत, कपोलकल्पित कथांमधून सत्याचा आभास कसा निर्माण करावा हे त्यांच्याकडून शिकावे. त्यासाठी कधी जाहिरातीत ऑफिसातून थकून घरी परतणारा पुरुष दाखवतील. कामाच्या रगाड्याने आंबलेली गृहिणी दाखवतील. सुस्त, निस्तेज मुले दाखवतील, चैतन्य हरवलेला युवक दाखवतील. ही सारी मंडळी निव्वळ टॉनिक घेतल्याने हरणाच्या पाडसाप्रमाणे टणाटणा उड्या मारू लागतात, हे मिथक जाहिरातींद्वारे लोकांच्या मनावर बिंबवले जाते. जाहिरातीतला टॉनिक घेणारा साठ वर्षांचा गृहस्थ मग तरुणाला लाजवणा-या उत्साहाने वावराताना दिसतो. मुलांचा अभ्यासात, खेळात पहिला नंबर येतो. थोडक्यात पैशांच्या मोबदल्यात आपण विकत घेतो ते फक्त स्वप्न, हे ग्राहकाला कळतच नाही. उत्पादनाच्या उपयुक्ततेची शहानिशा करण्याची गरजच त्याला भासत नाही. कारण त्यासाठी काही गोष्टी मुळातून समजून घ्याच्या लागतात. प्रश्न विचारावे लागतात. पाच सेकंदांच्या जिंगल्सच्या युगात एवढा वेळ आणि मनाची तयारी आहे कुणाजवळ?

सर्वसामान्य माणसे स्वप्नांना भुलून टॉनिक्स घेतात, तर डॉक्टर मंडळींना पटविण्यासाठी काही वेगळे प्रयत्न करावे लागतात. त्यासाठी शास्त्रीय परिभाषा आणि अर्धसत्यांचा वापर उपयुक्त ठरतो. मी माझ्या पदरचे सांगत नाही. अमेरिकेचे औषध नियंत्रण प्रशासन सा-या जगात अग्रगण्य मानले जाते. त्याचा अहवाल सांगतो की लोह, कॅल्शियम व झिंकशिवाय कोणतीही खनिज द्रव्ये औषधांच्या रुपाने देणे अशास्त्रीय आणि अनावश्यक असते. त्यांचा स्वत:हून वापर करण्यामुळे आरोग्याची हानी होऊ शकते. तुझ्या देशात मात्र खनिज द्रव्ये कोणत्याही प्रमाणात कशासोबतही मिसळून विकली जातात.

औषध कंपन्या डॉक्टरांना सांगतात की कॅल्शियम हा सर्व पेशींचा घटक आहे. विशेषत: हाडांच्या मजबुतीसाठी कॅल्शियम हवेच. अगदी बरोबर. पण यासोबत काही महत्वाची माहिती दिली जात नाही. उदा. आपल्या आहारातील कॅल्शियमचे प्रमाण कमी असले तरी आतडी जास्तीत जास्त कॅल्शियम शोषून शरीराची गरज भागवण्याचा प्रयत्न करतात. बहुसंख्य टॉनिक्समध्ये कॅल्शियमचे प्रमाण इतके कमी असते की शरीराच्या गरजेच्या निम्मे कॅल्शियम औषधांद्वारे हवे असेल तर रोज अर्धी-पाऊण बाटली ( सुमारे १०० -१५० मि.ली.) टॉनिक घ्यावे लागेल. कुणी हाडे बळ्कट करण्यासाठी टॉनिक, गोळ्या, इंजेक्शनचा वापर भरमसाठ प्रमाणात केला तर मूत्रपिंडे, ह्रुदय, व रक्तवाहिन्यांवर विपरीत परिणाम होतो, हेही सांगितले जात नाही. आमच्या टॉनिकमधील कॅल्शियम शरीरात अधिक प्रमाणात शोषले जाते, असा दावा करताना कॅल्शियमची आठ संयुगे शरीराला कॅल्शियमसारख्याच प्रमाणात पुरवितात, ही माहिती सोयिस्कररीत्या दडवली जाते.

तुझ्या देशातील टॉनिक्समध्ये तांबे, मॅंगनीज, आयोडीन, फॉस्फरस, पोटॅशियम, क्लोराईड, मॉलिब्लेडनम असे काय वाटॆल ते मिसळलेले असते. आहाराव्यतिरिक्त ही द्रव्ये घेण्याची शरीराला काहीही आवश्यकता नसते. तांब्याचेच उदाहरण घेऊ. पूर्वी एक जाहिरात लोकप्रिय झाली होती. " मी रोज नाश्त्याबरोबर तांबे खातो." म्हणणा-या या जाहिरातीमुळे लोकांना उगीचच वाटू लागले की तांबे घातलेल्या त्या औषधाशिवाय त्यांचा आहार अपूर्ण आहे. मुळात तांब्याची गरज आहारातून पूर्णपणे भागते. कमतरता आढळली तर त्याचे कारण मुळात पोटभर खायला न मिळणे किंवा अर्भकांना सदोष शिशूआहारावर वाढवणे हे असते. तांब्याच्या भांड्यात अन्न शिजवणे, त्यात साठवलेले पाणी पिणे अशा सोप्या उपायांनी तांब्याची कमतरता दूर करणे शक्य आहे. याउलट तांबे शरीरात साठून राहात असल्यामुळे शरीरावर तांब्याचा मारा केल्यास उलट्या, अतिसार, डोकेदुखीचा त्रास होऊ शकतो. पोटॅशियमचे प्रमाण वाजवीपेक्षा जास्त झाल्यास त्याचे पर्यवसान ह्रुदयक्रिया बंद पडण्यात व मृत्यूत होऊ शकते. अतिरिक्त आयोडिनमुळे गॉईटर होऊ शकतो. जीवनसत्वांसोबत जादा प्रमाणात फ्लोराईड घेतल्यास त्वचा खाजणे, उलणे, सूज येणे, यासारखा त्रास होऊ शकतो. या खनिजद्रव्यांचा शरीराला कोणत्या ना कोणत्या रुपाने उपयोग होत असला तरी औषधांद्वारे ती देण्याचे कोणतेही शात्रीय कारण नाही.

राजा, एकीकडे टॉनिक्समध्ये होणारा खनिज पदार्थांचा वारेमाप वापर आणि दुसरीकडे त्यांच्या कमतरतेमुळे कोट्यावधी स्त्रियांना होणारा ऍनिमिया, अतिसारामुळे शरीराचा खनिज साठा संपल्यावर होणारे मृत्यू, या दोन्ही टोकांची सांगड तू कशी घालणार? या प्रश्नाचे योग्य उतार न मिळाल्यास तू खनिजांच्या अत्याधिक मा-यामुळे हालहाल होऊन मरशील असा मी तुला शाप देईन.