नापास मुलांची गोष्ट
संपादन अरूण शेवते
ऋतुरंग प्रकाशन, पृष्ठे : २२८, मूल्य : २२५ रूपये
सरगम : सी। रामचंद्र
मी तसा सगळ्याच विषयात कच्चा होतो. सगळेच विषय मला जड जायचे. त्यातही शब्दांची स्पेलिंग पाठ करनं मला फारच जड जायचे. अंब्रेला शब्दाचं स्पेलिंग कधीच पाठ होत नव्हतं. स्पेलिंग पाठ करण्यावरून मी मारही फार खाल्ला होता. एकदा-दोनदा-अनेकदा मार. आणि तरीही स्पेलिंग काही पाठ होत नव्हतं. मग मला डोंगरगडचा आमच्या शेजारचा म्हातारा आठवला. तो रोज सकाळी आपल्या नातवाची उजळणी घ्यायचा. तो त्यावेळी शिकवायचा.
...म्हशीची शिंगे चार
उभा माणूस पाच...
अशीच पुढं तो गाण्यातून उजळणी शिकवत होता. मग मलाही असं वातलं की आपनही शब्दांचं स्पेलिंग गाण्यासारखं म्हटलं तर ते अधिक चांगलं लक्षात राहील. मग मी अंब्रेला शब्दाच्या स्पेलिंगला चाल दिली ती अशी.
U M B R E L L A - अंब्रेला - छतरी
सा रे ग सा रे गा सा सा - ध सा रे सा - रे ग रे
मग मात्र ते स्पेलिंग आजही माझ्या लक्षात आहे. तर काय, बालवर्गापासून कुठल्याही वर्गात मी पास झालो नाही. प्रत्येक वेळी मला पुढे ढकलावे लागले. हे ढकलवून पुढे नेण्याचे काम वडिलच परस्पर करीत असत. ते असिस्टंट स्टेशन मास्तर होते. सायडिंगला पडलेला डबा चालत्या गाडीला जोडून देणे हा त्यांचा नित्याचा उद्योग होता.
आम्ही नागपूरला राहायला आलो. वडिलांची बदली इतवारी स्टेशनवर झाली होती. वडिलांच्या माझ्याविषयी काही आकांक्षा होत्या. मी शिकून शहाणा होईन. घराण्याचे नाव गाजवीन असे त्यांना वाटत होते. बरोबरीच्या मित्रांजवळ ते तसे बोलूनही दाखवत. मला गाणे म्हणावेसे वाटे. नागपूरसारख्या मोठ्या शहरात माझ्या शिक्षणाची सोय चांगली होईल असे वडील म्हणाले होते. पण मला शिक्षणाविषयी फारशी आस्था नव्हती. ढकलगाडीच्या गतीने मी चौथी ओलांडली होती. पाचवीपासून आता वाघिणीच्या दुधाचा रतीब सुरू होणार होता. मायमाऊली मराठीचे दूधच मला पिववत नव्हते, आता वाघिणीच्या दुधाचा खुराक कसा मानवणार होता देव जाणे. नागपुरात आल्या आल्या मी विचार करीत बसायला एक जागा शोधून काढली. ती जागा म्हणजे संगमाकाठचा एक धोंडा. एका संध्याकाळी मी संगमावर बसलो होतो. अगदी गप्प होतो. बाहेर अंधारू लागले आणि मनातही कसली तरी काळजी जमू लागली. मी एकटाच असल्याची जाणीव झाली आणि उगीचच भडभडून आले. मागचा पुढचा धागा न सांधताच एक घटना मला जशीच्या तशी आठवली. तेव्हाही आम्ही नागपुरातच राहात असू. माझी सख्खी आई बाळंतपणासाठी इस्पितळात गेली होती. अर्धांध अवस्थेतील मोठी आई घरात होती. मी परीक्षेत साफ नापास झालो होतो. वडील अजून कामावरून येणार होते. मी त्यांच्या येण्याची वाट पाहात होतो. ते आले, दोन-चार धपाटे दिले म्हणजे ते परीक्षापर्व संपून जाणार होते.
दिवस मावळतीला गेला आणि वडील आले. मी चोरासारखा उभा राहिलो. ते फार संतापलेले दिसले. माझ्या अपयशाची वार्ता बहुतेक त्यांना समजलेली होती. एखादा वादाडा मिळणार, या तयारीने मी पापण्या झुकवून, माझ्या गालफडांकडे पाहून घेतले. मग नंतर एकाएकी धमकावणीच्या स्वरात ओरडले, "अंगातला सदरा काढ."
मी सद्रा काढून टाकला.
"गंजीफ्रॉक काढ." वडील ओरडले. मी गंजीफॉक काढला.
मी गंजीफ्रॉकही काढला.
"विजार काढ."
नाही, होय म्हणायची सोय नव्हती. मी विजार उतरू लागलो. तेव्हा मुंज झालेली नव्हती. वडील नुसते धुमसत होते. मी ठार घाबरलो होतो.
मोठी आई दरवाजापाशी येऊन उभी राहिली. मी पूर्ण अवधूत उभा होतो. मी काही हालचाल करण्याच्या आत त्यांनी माजघराबाहेर लोटले. त्यांनी खाडकन दार बंद करून टाकले. मी नागडाउघडा रस्त्यावर आलो. कुठे जाणार मी? चुकलेल्या कुत्र्याच्या पोरासारखा दिशाहीन चालू लागलो. एकाएकी मला आठवण झाली की आपली आई इस्पितळात आहे. इस्पितळ खूप दूर होते, पण ठावठिकाणा मला माहीत होता. मी तिकडे निघालो. नागडा उघडा, वडिलांनी हाकलून दिलेला, असा एक मुलगा आपल्या जन्मदेकडे निघाला. आईची माझ्यावर माया नाही, असे मला नेहेमी वाटत होते, पण तरीही मी तिच्याकडे निघालो होतो. रडत रडत निघालो. किती चाललो, कुणास ठाऊक. शहरातले दिवे लागले, रात्र झाली. मी चालतच होतो. एकाएकी कुणीतरी मागल्या बाजूने माझ्या उघड्या खांद्याला स्पर्श केला. मी झटक्याने मागे वळून पाहिले. आणि मला केवढा तरी हुंदका आला. ज्यांनी संतापाच्या भरात मला घरातून हाकलून दिले होते, ते माझे वडीलच सायकलवरून माझा शोध घेत घेत माझ्या पाठीमागे आले होते. त्यांनी मला आपल्या पुढ्यात सायकलवर बसवले आणि आम्ही घरी आलो. मोठ्या आईने प्रेमाचा वर्षाव केला.
Friday, 14 May 2010
नर्मदा परिक्रमा : एक अंतर्यात्रा
नर्मदा परिक्रमा : एक अंतर्यात्रा
भारती ठाकूर
गौतमी प्रकाशन, पृष्ठे : २६२, मूल्य : २०० रूपये
स्वामी कृष्णस्वरूपानंद नावाच्या संन्यासाशी एक दिवस विवेकानंद केंद्रात ऒळख झाली. ते उत्तर काशीहून आले होते. आणि भारत भ्रमणासाठी निघाले होते. मराठीत बोलत होते म्हणून जरा अधिक आपलेपणा वाटला. त्यांना ग्रंथालय दाखविण्याची जबाबदारी मी स्वत:वर घेतली. स्वामीजींशी बोलताना जाणवलं, त्यांचं वाचन प्रचंड असावं. त्यांच्या बोलण्यातून विचारांची स्पष्टता जाणवत होती. त्या दिवशी संध्याकाळी मी समुद्र किना-यावर बसून विवेकानंद शिला स्मारकाकडे बघत होते. मनात रामकृष्ण परमहंस आणि विवेकानंदांबद्दलचे विचार चालू होते. तेवढ्यात स्वामी कृष्णस्वरूपानंद तिथे आले.
"नमस्कार स्वामीजी", मी त्यांना अभिवादन केले.
"एवढ्या कुठल्या गहन विचारात हरवली आहेस बेटा?" स्वामीजींनी आपुलकीनं विचारलं. इतके दिवस मनात खदखदणा-या प्रश्नांची उत्तरे स्वामीजी देऊ शकतील असा विश्वास वाटला.
"स्वामीजी, काही शंका - प्रश्न मनात आहेत. कन्याकुमारीला आल्यापासून अनेक क्षेत्रातल्या माणसांच्या गाठीभेटी होत असतात. भोळे भाबडे, अशिक्षित, पण देवावर पूर्ण भरोसा ठेवून जगणारे, साधू-संन्यासी, विद्वान-अभ्यासू, बुद्धीवादी माणसं तर कधी उच्चशिक्षित असूनही गुरूंच्या मागे लागणारे, बुवाबाजीच्या आहारी गेलेले असे अनेक लोक या ठिकाणी येत असतात. रामकृष्ण-विवेकानंदांसारखे गुरू-शिष्य विरळाच. "आजकालचे गुरू आणि त्यांचे आश्रम म्हणजे संस्थानं आणि सत्ताकेंद्र झाली आहेत. रामकृष्ण-विवेकानंदांसारखे नि:स्पृह- ज्ञानी गुरू-शिष्य आजच्या जगातही आढळतात का? आध्यात्मिक गुरूशिवाय ज्ञानप्राप्ती होतच नाही का? मंत्रांचं एवढं अवडंबर का माजवलं जातय? मंत्रांमध्ये खरच एवढी शक्ती असते का? "
स्वामीजी हसले. म्हणाले, " मला वाटलं इथं बसून तू घरचा, नातेवाईकांचा आणि मित्रमैत्रिणींचा विचार करते आहेस. पण तुझ्या डोक्यात वेगळ्याच विचारांचा दंगा चालला आहे. असे विचार तुझ्या डोक्यात येताहेत ही चांगली गोष्ट आहे. तुझा पहिला प्रश्न रामकृष्ण-विवेकानंदांसारखे गुरू-शिष्य आजकाल आहेत का? त्याचं उत्तर होकारार्थीच आहे. त्यांच्या समाजोपयोगी कार्याच्या पध्द्ती वेगळ्या असतील, पण ज्ञान, वैराग्य आणि नि:स्पृहतेच्या बाबतीत ते कुठंही कमी नाहीत. बुवाबाजी, भोंदुगिरी याबद्दल तुला जो संताप होतोय, वाईट वाटतय, ते अगदी स्वाभाविक आहे. असे लोक म्हणजे समाजाला लागलेली कीड आहे. त्यासाठी समाजामध्येच जागृती व्हायला हवी. खरी धर्मग्लानी तर हे बुवाबाजी करणारे लोकच समाजाला आणतात. तुमच्यासारख्या तरूण पिढीनं यासाठी समाजप्रबोधन करायला हवं. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यातला फरक समजावून सांगायला हवा.
"स्वामीजी, अंधश्रद्धा ठाऊक आहे, पण श्रद्धा म्हणजे नेमकं काय?"
"चांगला प्रश्न विचारलास. श्रद्धा म्हणजे काय? तर "सत्ये प्रतिष्ठिता धारणा सा श्रद्धा" ! सत्य काय आहे, हे जाणून घेऊन आचरण करणे म्हणजे श्रद्धा. आध्यात्मिकच नाही तर प्रत्येकच क्षेत्रात गुरूची आवश्यकता असते. लहान मूल मुळाक्षरं शिकतं तेव्हा त्याचे गुरूजी या बालकाचा हात स्वत:च्या हातात धरून ती अक्षरं गिरवतात. थोडा मोठा झाला की त्याला गणिताची सूत्र शिकवतात. पण याचा अर्थ असा नाही की एम.ए. चा पेपर लिहितानाही ते त्याचा हात हातात धरून पेपर लिहितील, किंवा आयुष्यभर त्याची गणितं सोडवून देतील. आपल्या शिष्याचं ज्ञान आतून उमलून येईल, हे पाहाणं गुरूचं काम. गरज भासेल तेव्हा त्यानं मार्गदर्शन करावं. रामकृष्णांनी विवेकानंदांच्या आयुष्यात केला का काही हस्तक्षेप? हस्तक्षेप न करताही त्यांनी परिपूर्ण शिष्य घडवला. सतत गुरूच्या मार्गदर्शनानं अथवा आदेशाप्रमाणे जगायचं ठरवलं तर मग शिष्याची अंत:शक्ती वाढणार कधी? त्यामुळे तुझा दुसरा प्रश्न -आध्यात्मिक गुरूची गरज आहे का? याचं उत्तर हेच की गरज आहे. पण मार्गदर्शन करणं एवढीच गुरूची जबाबदारी. कायमच शिष्याचं बोट धरून ठेवणं योग्य नाही. गुरूनं मार्ग दाखविला की मार्गक्रमण करणं शिष्याची जबाबदारी.
तुझा तिसरा प्रश्न मंत्रशक्तीबद्दलचा आहे. मुळात मंत्र या शब्दाचा अर्थ काय? मननात त्रायते इती मंत्र:. ज्याच्या मनन-विचारांनी आपण तारले जातो तो मंत्र. तारले जाणं याचा शब्दश: अर्थ घेऊ नकोस. मला म्हणायचं आहे ते अशा अर्थानं की ज्यामुळे तुमचे विचार प्रगल्भ होतात, आयुष्याचा अर्थ उमगू लागतो, जाणिवांचा स्तर उंचावू लागतो, असं काही. मंत्राचे उच्चार किंवा नामस्मरण, जप हेसुद्धा शास्त्र आहे. आपण मोठमोठ्याने आरडाओरडा केला तर आपल्या छातीत धडधडायला लागतं. शरीर थरथर कापतं. ओठ, जीभ कोरडी पडते. या उलट शांत स्वरातलं गाणं गुणगुणलं ऐकलं की आपल्याला स्वत:लाच शांत वाटतं. शरीर, मनावरचे ताण दूर होतात. तेच काम मंत्रांचं असतं. त्यांच्या उच्चारांमुळे रक्ताभिसरणावर परिणाम होतो. विशेष करून बीजमंत्राचा, म्हणजे ज्यात -हीं, क्लीं असे शब्द आहेत. त्यांच्या उच्चारणामध्ये नादाची स्पंदनं अधिक आहेत. त्यांची वारंवारता आणि सामर्थ्य (Frequency and Potency)अधिक आहे. अशा मंत्रामुळे शक्ती संचार फार लवकर होतो. त्यात गुरूंनी सिद्ध करून तो मंत्र तुम्हाला दिला असेल तर दुधात साखर. नादाच्या स्पंदनाचं एक स्वत:चं शास्त्र असतं. नामजप अथवा मंत्रजप करताना नादस्पंदनाची वलयं आपल्याभोवती निर्माण होतात. वातावरणाची शुद्धी करण्यासाठी त्याचा उपयोग होतो. आजकाल गायत्री मंत्राचा शेतात अधिक धान्य यावं म्हणून उपयोग करतात, हे तुला ठाऊक आहे का? अशा मंत्र जपामुळे सिध्दी फार लवकर प्राप्त होतात. अनुभूती येतात पण सिध्दी किंवा अनुभूती हे साधकांचं ध्येय कधीच नसावं. मंत्र, जप, नामजप हे एक शास्त्र आहे. नादाचं शास्त्र. त्यावर बरीच काही पुस्तकं उपलब्ध आहेत. मिळाला कधी वेळ तर नक्कीच अभ्यास कर. मंत्र शास्त्र काही थोतांड नाही. आपल्या ऋषी मुनींनी भरपूर अभ्यास आणि चिंतन करून मंत्रांची निर्मिती केलीय."
भारती ठाकूर
गौतमी प्रकाशन, पृष्ठे : २६२, मूल्य : २०० रूपये
स्वामी कृष्णस्वरूपानंद नावाच्या संन्यासाशी एक दिवस विवेकानंद केंद्रात ऒळख झाली. ते उत्तर काशीहून आले होते. आणि भारत भ्रमणासाठी निघाले होते. मराठीत बोलत होते म्हणून जरा अधिक आपलेपणा वाटला. त्यांना ग्रंथालय दाखविण्याची जबाबदारी मी स्वत:वर घेतली. स्वामीजींशी बोलताना जाणवलं, त्यांचं वाचन प्रचंड असावं. त्यांच्या बोलण्यातून विचारांची स्पष्टता जाणवत होती. त्या दिवशी संध्याकाळी मी समुद्र किना-यावर बसून विवेकानंद शिला स्मारकाकडे बघत होते. मनात रामकृष्ण परमहंस आणि विवेकानंदांबद्दलचे विचार चालू होते. तेवढ्यात स्वामी कृष्णस्वरूपानंद तिथे आले.
"नमस्कार स्वामीजी", मी त्यांना अभिवादन केले.
"एवढ्या कुठल्या गहन विचारात हरवली आहेस बेटा?" स्वामीजींनी आपुलकीनं विचारलं. इतके दिवस मनात खदखदणा-या प्रश्नांची उत्तरे स्वामीजी देऊ शकतील असा विश्वास वाटला.
"स्वामीजी, काही शंका - प्रश्न मनात आहेत. कन्याकुमारीला आल्यापासून अनेक क्षेत्रातल्या माणसांच्या गाठीभेटी होत असतात. भोळे भाबडे, अशिक्षित, पण देवावर पूर्ण भरोसा ठेवून जगणारे, साधू-संन्यासी, विद्वान-अभ्यासू, बुद्धीवादी माणसं तर कधी उच्चशिक्षित असूनही गुरूंच्या मागे लागणारे, बुवाबाजीच्या आहारी गेलेले असे अनेक लोक या ठिकाणी येत असतात. रामकृष्ण-विवेकानंदांसारखे गुरू-शिष्य विरळाच. "आजकालचे गुरू आणि त्यांचे आश्रम म्हणजे संस्थानं आणि सत्ताकेंद्र झाली आहेत. रामकृष्ण-विवेकानंदांसारखे नि:स्पृह- ज्ञानी गुरू-शिष्य आजच्या जगातही आढळतात का? आध्यात्मिक गुरूशिवाय ज्ञानप्राप्ती होतच नाही का? मंत्रांचं एवढं अवडंबर का माजवलं जातय? मंत्रांमध्ये खरच एवढी शक्ती असते का? "
स्वामीजी हसले. म्हणाले, " मला वाटलं इथं बसून तू घरचा, नातेवाईकांचा आणि मित्रमैत्रिणींचा विचार करते आहेस. पण तुझ्या डोक्यात वेगळ्याच विचारांचा दंगा चालला आहे. असे विचार तुझ्या डोक्यात येताहेत ही चांगली गोष्ट आहे. तुझा पहिला प्रश्न रामकृष्ण-विवेकानंदांसारखे गुरू-शिष्य आजकाल आहेत का? त्याचं उत्तर होकारार्थीच आहे. त्यांच्या समाजोपयोगी कार्याच्या पध्द्ती वेगळ्या असतील, पण ज्ञान, वैराग्य आणि नि:स्पृहतेच्या बाबतीत ते कुठंही कमी नाहीत. बुवाबाजी, भोंदुगिरी याबद्दल तुला जो संताप होतोय, वाईट वाटतय, ते अगदी स्वाभाविक आहे. असे लोक म्हणजे समाजाला लागलेली कीड आहे. त्यासाठी समाजामध्येच जागृती व्हायला हवी. खरी धर्मग्लानी तर हे बुवाबाजी करणारे लोकच समाजाला आणतात. तुमच्यासारख्या तरूण पिढीनं यासाठी समाजप्रबोधन करायला हवं. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यातला फरक समजावून सांगायला हवा.
"स्वामीजी, अंधश्रद्धा ठाऊक आहे, पण श्रद्धा म्हणजे नेमकं काय?"
"चांगला प्रश्न विचारलास. श्रद्धा म्हणजे काय? तर "सत्ये प्रतिष्ठिता धारणा सा श्रद्धा" ! सत्य काय आहे, हे जाणून घेऊन आचरण करणे म्हणजे श्रद्धा. आध्यात्मिकच नाही तर प्रत्येकच क्षेत्रात गुरूची आवश्यकता असते. लहान मूल मुळाक्षरं शिकतं तेव्हा त्याचे गुरूजी या बालकाचा हात स्वत:च्या हातात धरून ती अक्षरं गिरवतात. थोडा मोठा झाला की त्याला गणिताची सूत्र शिकवतात. पण याचा अर्थ असा नाही की एम.ए. चा पेपर लिहितानाही ते त्याचा हात हातात धरून पेपर लिहितील, किंवा आयुष्यभर त्याची गणितं सोडवून देतील. आपल्या शिष्याचं ज्ञान आतून उमलून येईल, हे पाहाणं गुरूचं काम. गरज भासेल तेव्हा त्यानं मार्गदर्शन करावं. रामकृष्णांनी विवेकानंदांच्या आयुष्यात केला का काही हस्तक्षेप? हस्तक्षेप न करताही त्यांनी परिपूर्ण शिष्य घडवला. सतत गुरूच्या मार्गदर्शनानं अथवा आदेशाप्रमाणे जगायचं ठरवलं तर मग शिष्याची अंत:शक्ती वाढणार कधी? त्यामुळे तुझा दुसरा प्रश्न -आध्यात्मिक गुरूची गरज आहे का? याचं उत्तर हेच की गरज आहे. पण मार्गदर्शन करणं एवढीच गुरूची जबाबदारी. कायमच शिष्याचं बोट धरून ठेवणं योग्य नाही. गुरूनं मार्ग दाखविला की मार्गक्रमण करणं शिष्याची जबाबदारी.
तुझा तिसरा प्रश्न मंत्रशक्तीबद्दलचा आहे. मुळात मंत्र या शब्दाचा अर्थ काय? मननात त्रायते इती मंत्र:. ज्याच्या मनन-विचारांनी आपण तारले जातो तो मंत्र. तारले जाणं याचा शब्दश: अर्थ घेऊ नकोस. मला म्हणायचं आहे ते अशा अर्थानं की ज्यामुळे तुमचे विचार प्रगल्भ होतात, आयुष्याचा अर्थ उमगू लागतो, जाणिवांचा स्तर उंचावू लागतो, असं काही. मंत्राचे उच्चार किंवा नामस्मरण, जप हेसुद्धा शास्त्र आहे. आपण मोठमोठ्याने आरडाओरडा केला तर आपल्या छातीत धडधडायला लागतं. शरीर थरथर कापतं. ओठ, जीभ कोरडी पडते. या उलट शांत स्वरातलं गाणं गुणगुणलं ऐकलं की आपल्याला स्वत:लाच शांत वाटतं. शरीर, मनावरचे ताण दूर होतात. तेच काम मंत्रांचं असतं. त्यांच्या उच्चारांमुळे रक्ताभिसरणावर परिणाम होतो. विशेष करून बीजमंत्राचा, म्हणजे ज्यात -हीं, क्लीं असे शब्द आहेत. त्यांच्या उच्चारणामध्ये नादाची स्पंदनं अधिक आहेत. त्यांची वारंवारता आणि सामर्थ्य (Frequency and Potency)अधिक आहे. अशा मंत्रामुळे शक्ती संचार फार लवकर होतो. त्यात गुरूंनी सिद्ध करून तो मंत्र तुम्हाला दिला असेल तर दुधात साखर. नादाच्या स्पंदनाचं एक स्वत:चं शास्त्र असतं. नामजप अथवा मंत्रजप करताना नादस्पंदनाची वलयं आपल्याभोवती निर्माण होतात. वातावरणाची शुद्धी करण्यासाठी त्याचा उपयोग होतो. आजकाल गायत्री मंत्राचा शेतात अधिक धान्य यावं म्हणून उपयोग करतात, हे तुला ठाऊक आहे का? अशा मंत्र जपामुळे सिध्दी फार लवकर प्राप्त होतात. अनुभूती येतात पण सिध्दी किंवा अनुभूती हे साधकांचं ध्येय कधीच नसावं. मंत्र, जप, नामजप हे एक शास्त्र आहे. नादाचं शास्त्र. त्यावर बरीच काही पुस्तकं उपलब्ध आहेत. मिळाला कधी वेळ तर नक्कीच अभ्यास कर. मंत्र शास्त्र काही थोतांड नाही. आपल्या ऋषी मुनींनी भरपूर अभ्यास आणि चिंतन करून मंत्रांची निर्मिती केलीय."
तेजशलाका इरेना सेंडलर
तेजशलाका इरेना सेंडलर
अभिजीत थिटे
अमेय प्रकाशन, पृष्ठे : ११६, मूल्य : १५० रुपये
होलोकास्ट, अर्थात ज्यूंचा वंशविच्छेद हा मानवी जीवनातला अत्यंत कलंकित भाग आहे. त्या वेळची क्रूरता केवळ अतर्क्य. कोण एक हिटलर नावाचा माणूस उठतो. सबंध राष्ट्राला एका वंशाविषयी चिथावतो. देश शुद्ध करण्याचं विचित्र स्वप्न पाहतो. ते देशाच्या गळी उतरवतो आणि चार वर्षांच्या अवधीत साठ लाख लोकांचा मृत्यू घडवून आणतो. हा कलंक नाही तर काय आहे? हिंस्त्र म्हणून प्रसिद्ध असणारे वाघ-सिंहासारखे प्राणी भूक नसेल तर उगाचच शिकार करत नाहीत. माणसाचं हे "कर्तृत्व" पाहिलं की तेही शरमेनं माना खाली घालतील. महायुद्ध संपून सत्तर वर्ष होत आली तरी या जखमा भरत नाहीत. भरणं शक्यही नाही. आपल्या देशाच्या फाळणीच्या जखमा भरल्यात अजून? मग अत्यंत क्रूरतेनं झालेल्या वंशविच्छेदाच्या जखमा कशा बुजतील? ज्यूंची आजची पिढीही या जखमा बाळगते आहे. अशा वेळी इरेनासारख्या व्यक्ती दिलासा देतात. माणूस नावाच्या प्राण्यात माणुसकी असते, हे त्या दाखवून देतात. आपण आशेचा किरण म्हणतो तो हाच असतो. घेटोतल्या लहान मुलांना मृत्यूच्या खाईत ढकलणा-यांत काही स्त्रियाही होत्या. लहान मुलांना फसवून वेगवेगळ्या प्रयोगांसाठी फूस लावून पळवून नेणा-यातही काही स्त्रिया होत्या. आणि त्याच वेळी त्यांना पदराखाली दडवणारी, मायेची पखरण घालणारी इरेना नावाची एक आईही होती.
अणुरेणूया थोकडा, तुका आकाशाएवढा, हे संत वचन आपोआपच ठ्सठ्शीतपणे सामोरं येतं. मानवी मनाच्या या दोन अवस्था या कालावधीचा विचार करताना प्रकर्षानं जाणवतात. स्वत:च्या घरातील वडीलधा-यांची अगदी मनापासून काळजी घेणारा एक माणूस दुस-याबाबत कल्पनातीत क्रूर होऊ शकतो, हे इथंच तर दिसतं. आपल्या बाळाला साधा ठसका लागला, तर धावाधाव करणारा एक डॉक्टरी पेशाचा माणूस केवळ ज्यू आहेत, या कारणासाठी लहान लहान मुलांवर विविध प्रयोग करतो, त्यांचा गिनीपिग म्हणून वापर करतो, तोही कोणत्याही प्रकारची भूल न देता, या क्रूरतेला काय म्हणावं? घरातील ज्येष्ठांचा आदरसत्कार करणारा एखादा अधिकारी केवळ धर्म ज्यू आहे, म्हणून एखाद्या आजोबांची दाढी हिसडून काढतो. वेदनेनं कळवळले, या "गुन्ह्या" ची शिक्षा म्हणून बेदम मारहाण करतो. मजा म्हणून संगिनीच्या धाकानं एका आजीबाईंना भर रस्त्यात नाचायला लावलं जातं. आपल्या बाळाला फुलासारखं जपणारा एक सैनिक एका आईकडून तिचं बाळ हिसकावून घेतो. उंच उडवतॊ आणि दुसरा सैनिक त्या उडवलेल्या बाळावर गोळी झाडतो आणि या नेमबाजीचं बाकीचे कौतुक करतात, या सा-याची संगती लावायची तरी कशी? अणूपेक्षा लहान, कोतं आणि क्रूर मन वेगळं काय असणार?
हे सारं पाहून दुसरी स्त्री कळवळते. तिचं कळवळणं घरापुरतंच मर्यादित राहात नाही. काही तरी केलं पाहिजे, कोणी तरी पुढं झालं पाहिजे, अशी फक्त दिवाणाखान्यापुरती चर्चा राहात नाही. ती स्वत: पुढे होते. वॉर्सामधील ज्यूंसाठी गुप्तपणे काम करण-या एका संघटनेसाठी काम करू लागते. लहान लहान मुलांना घेटोतून बाहेर काढण्याचं, त्यांचा जीव वाचवण्याचं स्वप्न पाहते. ते प्रत्यक्षातही आणते. काम करताना पकडली जाते. प्रचंड शारीरिक आणि मानसिक वेदना सोसते. आपण बोललो तर आतापर्यंत वाचवलेली मुलं आणि त्यांना आश्रय देणा-या शेकडो, हजारो पोलिश कुटुंबांवर नाझी अत्याचारांचा नांगर फिरेल, याची तिला जाणीव असते. हजारोंचा जीव का एक जीव... तिच्यासमोर अगदी साधा, सरळ प्रश्न असतो. ती एका जीवाची निवड करते. तो जीव तिचा स्वत:चा असतो तरीही! इतका छळ सोसूनही ती तोंड उघडत नाही, हे पाहून संतापलेले नाझी तिला मृत्यूदंडाची शिक्षा फर्मावतात. बातमी समजल्यावर ती गुप्त संघटना तातडीनं हालचाली करते आणि गोळ्या घालण्याआधी काही मिनिटं तिची सुटका होते. तिला मृत्यूदंड देण्यात आला, अशी बातमी सगळीकडे पसरते. त्या संघटनेला ती सापडते, ती एका निर्जन स्थळी. संघटना तिची काळजी घेते. ती बरी होते आणि युद्ध संपेपर्यंत लपून राहून काम करतच राहते. "आकाशाएवढा..." हे याहून वेगळं असतं? त्या तरूण मुलीचं नाव होतं इरेना सेंडलर; पण तिची कहाणी इथेच संपत नाही. युद्ध संपल्यानंतर स्वत:कडची यादी बाहेर काढून त्या वाचवलेल्या ज्यू बाळांना त्यांची ओळख मिळवून देण्याचं काम ती त्या संघटनेमार्फत करत राहते. अडीच हजार मुलांपैकी चारशे मुलांचा शोध लागत नाही म्हणून हळहळत राहते. तिचं पोलंडच्या संसदेत कौतुक झालं, "राइटस अमंग द नेशन्स ( सर्व देशातील सर्वोत्तम)", " व्हाइट ईगल" यासारखे मानसन्मान मिळाले, तरी " मी विशेष काहीच केलं नाही" या मतावर ती ठाम राहते. "आम्ही तीस जण हे काम करत होतो, कौतुक सा-यांचच आहे. आमच्या एका सहका-यानं मृत्यूदंड स्वीकारला आहे. मी हयात आहे, म्हणून हा मान मला मिळतो आहे" असं तिला प्रामाणिकपणे वाटत राहातं. पोलंडच्या पंतप्रधानांना पाठवलेल्या पत्राला उत्तर देताना ती म्हणते, " आपण सारेच या भूतलावर काही ना काही कारणासाठी जन्माला येतो. मी जे केलं असं सांगण्यात येतय, कदाचित माझ्या जन्माला येण्यामागचं तेच कारण असेल..."
------------------------------------------------------------------------------------------------
इरेना सेंडलर. पोलंडमधील वॉर्सापासून साधारण पंधरा मैलांवरील ओटवाक गावात १५ फेब्रुवारी, १९१० रोजी जन्म. इरेना यांनी थोड्याथोडक्या नाही तर तब्बल २५०० ज्यू मुलांना नाझींच्या तावडीतून सोडवलं. १२ मे, २००८ रोजी वयाच्या ९८व्या वर्षी त्यांचं निधन झालं.
अभिजीत थिटे
अमेय प्रकाशन, पृष्ठे : ११६, मूल्य : १५० रुपये
होलोकास्ट, अर्थात ज्यूंचा वंशविच्छेद हा मानवी जीवनातला अत्यंत कलंकित भाग आहे. त्या वेळची क्रूरता केवळ अतर्क्य. कोण एक हिटलर नावाचा माणूस उठतो. सबंध राष्ट्राला एका वंशाविषयी चिथावतो. देश शुद्ध करण्याचं विचित्र स्वप्न पाहतो. ते देशाच्या गळी उतरवतो आणि चार वर्षांच्या अवधीत साठ लाख लोकांचा मृत्यू घडवून आणतो. हा कलंक नाही तर काय आहे? हिंस्त्र म्हणून प्रसिद्ध असणारे वाघ-सिंहासारखे प्राणी भूक नसेल तर उगाचच शिकार करत नाहीत. माणसाचं हे "कर्तृत्व" पाहिलं की तेही शरमेनं माना खाली घालतील. महायुद्ध संपून सत्तर वर्ष होत आली तरी या जखमा भरत नाहीत. भरणं शक्यही नाही. आपल्या देशाच्या फाळणीच्या जखमा भरल्यात अजून? मग अत्यंत क्रूरतेनं झालेल्या वंशविच्छेदाच्या जखमा कशा बुजतील? ज्यूंची आजची पिढीही या जखमा बाळगते आहे. अशा वेळी इरेनासारख्या व्यक्ती दिलासा देतात. माणूस नावाच्या प्राण्यात माणुसकी असते, हे त्या दाखवून देतात. आपण आशेचा किरण म्हणतो तो हाच असतो. घेटोतल्या लहान मुलांना मृत्यूच्या खाईत ढकलणा-यांत काही स्त्रियाही होत्या. लहान मुलांना फसवून वेगवेगळ्या प्रयोगांसाठी फूस लावून पळवून नेणा-यातही काही स्त्रिया होत्या. आणि त्याच वेळी त्यांना पदराखाली दडवणारी, मायेची पखरण घालणारी इरेना नावाची एक आईही होती.
अणुरेणूया थोकडा, तुका आकाशाएवढा, हे संत वचन आपोआपच ठ्सठ्शीतपणे सामोरं येतं. मानवी मनाच्या या दोन अवस्था या कालावधीचा विचार करताना प्रकर्षानं जाणवतात. स्वत:च्या घरातील वडीलधा-यांची अगदी मनापासून काळजी घेणारा एक माणूस दुस-याबाबत कल्पनातीत क्रूर होऊ शकतो, हे इथंच तर दिसतं. आपल्या बाळाला साधा ठसका लागला, तर धावाधाव करणारा एक डॉक्टरी पेशाचा माणूस केवळ ज्यू आहेत, या कारणासाठी लहान लहान मुलांवर विविध प्रयोग करतो, त्यांचा गिनीपिग म्हणून वापर करतो, तोही कोणत्याही प्रकारची भूल न देता, या क्रूरतेला काय म्हणावं? घरातील ज्येष्ठांचा आदरसत्कार करणारा एखादा अधिकारी केवळ धर्म ज्यू आहे, म्हणून एखाद्या आजोबांची दाढी हिसडून काढतो. वेदनेनं कळवळले, या "गुन्ह्या" ची शिक्षा म्हणून बेदम मारहाण करतो. मजा म्हणून संगिनीच्या धाकानं एका आजीबाईंना भर रस्त्यात नाचायला लावलं जातं. आपल्या बाळाला फुलासारखं जपणारा एक सैनिक एका आईकडून तिचं बाळ हिसकावून घेतो. उंच उडवतॊ आणि दुसरा सैनिक त्या उडवलेल्या बाळावर गोळी झाडतो आणि या नेमबाजीचं बाकीचे कौतुक करतात, या सा-याची संगती लावायची तरी कशी? अणूपेक्षा लहान, कोतं आणि क्रूर मन वेगळं काय असणार?
हे सारं पाहून दुसरी स्त्री कळवळते. तिचं कळवळणं घरापुरतंच मर्यादित राहात नाही. काही तरी केलं पाहिजे, कोणी तरी पुढं झालं पाहिजे, अशी फक्त दिवाणाखान्यापुरती चर्चा राहात नाही. ती स्वत: पुढे होते. वॉर्सामधील ज्यूंसाठी गुप्तपणे काम करण-या एका संघटनेसाठी काम करू लागते. लहान लहान मुलांना घेटोतून बाहेर काढण्याचं, त्यांचा जीव वाचवण्याचं स्वप्न पाहते. ते प्रत्यक्षातही आणते. काम करताना पकडली जाते. प्रचंड शारीरिक आणि मानसिक वेदना सोसते. आपण बोललो तर आतापर्यंत वाचवलेली मुलं आणि त्यांना आश्रय देणा-या शेकडो, हजारो पोलिश कुटुंबांवर नाझी अत्याचारांचा नांगर फिरेल, याची तिला जाणीव असते. हजारोंचा जीव का एक जीव... तिच्यासमोर अगदी साधा, सरळ प्रश्न असतो. ती एका जीवाची निवड करते. तो जीव तिचा स्वत:चा असतो तरीही! इतका छळ सोसूनही ती तोंड उघडत नाही, हे पाहून संतापलेले नाझी तिला मृत्यूदंडाची शिक्षा फर्मावतात. बातमी समजल्यावर ती गुप्त संघटना तातडीनं हालचाली करते आणि गोळ्या घालण्याआधी काही मिनिटं तिची सुटका होते. तिला मृत्यूदंड देण्यात आला, अशी बातमी सगळीकडे पसरते. त्या संघटनेला ती सापडते, ती एका निर्जन स्थळी. संघटना तिची काळजी घेते. ती बरी होते आणि युद्ध संपेपर्यंत लपून राहून काम करतच राहते. "आकाशाएवढा..." हे याहून वेगळं असतं? त्या तरूण मुलीचं नाव होतं इरेना सेंडलर; पण तिची कहाणी इथेच संपत नाही. युद्ध संपल्यानंतर स्वत:कडची यादी बाहेर काढून त्या वाचवलेल्या ज्यू बाळांना त्यांची ओळख मिळवून देण्याचं काम ती त्या संघटनेमार्फत करत राहते. अडीच हजार मुलांपैकी चारशे मुलांचा शोध लागत नाही म्हणून हळहळत राहते. तिचं पोलंडच्या संसदेत कौतुक झालं, "राइटस अमंग द नेशन्स ( सर्व देशातील सर्वोत्तम)", " व्हाइट ईगल" यासारखे मानसन्मान मिळाले, तरी " मी विशेष काहीच केलं नाही" या मतावर ती ठाम राहते. "आम्ही तीस जण हे काम करत होतो, कौतुक सा-यांचच आहे. आमच्या एका सहका-यानं मृत्यूदंड स्वीकारला आहे. मी हयात आहे, म्हणून हा मान मला मिळतो आहे" असं तिला प्रामाणिकपणे वाटत राहातं. पोलंडच्या पंतप्रधानांना पाठवलेल्या पत्राला उत्तर देताना ती म्हणते, " आपण सारेच या भूतलावर काही ना काही कारणासाठी जन्माला येतो. मी जे केलं असं सांगण्यात येतय, कदाचित माझ्या जन्माला येण्यामागचं तेच कारण असेल..."
------------------------------------------------------------------------------------------------
इरेना सेंडलर. पोलंडमधील वॉर्सापासून साधारण पंधरा मैलांवरील ओटवाक गावात १५ फेब्रुवारी, १९१० रोजी जन्म. इरेना यांनी थोड्याथोडक्या नाही तर तब्बल २५०० ज्यू मुलांना नाझींच्या तावडीतून सोडवलं. १२ मे, २००८ रोजी वयाच्या ९८व्या वर्षी त्यांचं निधन झालं.
टू द लास्ट बुलेट
टू द लास्ट बुलेट
विनीता कामटे-विनीता देशमुख
अनुवाद : भगवान दातार
अमेय प्रकाशन, पृष्ठे : २२८, मूल्य : १९२ रूपये
सायंकाळी ६ वाजता : जिम. अशोकच्या दिनक्रमातली ही ओळ कधीही बदलली नाही. तो कुठेही असो, रोजच्या कार्यक्रमाच्या यादीत सहा वाजताची अपॉईंट्मेंट ठरलेली असायची. सायंकाळी बरोबर सहा वाजता तो मैदानावर किंवा जिममध्ये हजर असायचा. तो अतिशय तंदुरुस्त असा बॉडी बिल्डर होता. त्याचे रुंद खांदे आणि पोलादी मनगटं गुन्हेगारांच्या मनात धडकी भरवणारी होती. वेट लिफ्टिंगमध्ये त्याने तीन वेळा राष्ट्रीय विक्रम मोडला होता. या प्रकारात त्याने सुवर्ण आणि रौप्य अशी बरीच पदकं जिंकलेली होती. शंभर किंवा दोनशे मीटर्स धावण्यातली चपळता, गोळाफेक, थाळीफेक किंवा उंच उडी यातल्या त्याच्या पारंगततेने शाळेत त्याला अनेक पारितोषिकं मिळवून दिली होती. कॉलेजमध्ये आणि पोलीस दलाच्या स्पर्धांमध्ये तो नेहेमीच चमकायचा. तो चांगला क्रिकेटपटू होता. खेळाडूचं कौशल्य त्याच्यात होतंच, पण चांगल्या खेळाडूसाठी आवश्यक असलेली प्रचंड ताकद त्याच्यात होती.
लहानपणापासूनच त्याच्या मनात खेळाची आणि शरीरसंपदा कमविण्याची ओढ मनात निर्माण झाली होती. लहानपणी सडपातळ असलेला अशोक किशोरवयात एवढा बलदंड कसा झाला हे कळलंही नाही, असं त्याच्या आई सांगत. त्या वेळी तो सेंट स्टीफन कॉलेजमध्ये होता. संध्याकाळचा व्यायाम झाल्यानंतर त्याला सुमारे दोन लीटर दूध, बारा कच्ची अंडी, सहा केळी लागत असत. दुधात अंडी आणि केळी मिक्स करून तो दूध पीत असे. हा प्रकार तो स्वत:च बनवायचा. पण त्यामुळे त्याच्या कपड्यालासुद्धा अंड्याचा वास येत असे. प्लीज माझ्यासमोर तरी हे असलं काही पिऊ नकोस, त्याची आई त्याला परोपरीनं सांगे. पण त्याचं हे दूध पिणं थांबलं नाही की बॉडी बिल्डर बनण्याचं त्याच्या मनातलं स्वप्नं संपलं नाही. आईची कुरकुर नको म्हणून तो गच्चीवर जाऊन तो ते दूध पीत असे, पण शेवटी ते तो स्वयंपाकघरातच बनवत असल्याने सारे घर त्या अंड्याच्या वासाने भरून जाई आणि त्यामुळे आईचं ओरडणं सुरू होई. शेवटी अशोकनं असं दूध आवडणारा एक मित्र गाठला. त्याच्या घरी तसं दूध बनवायला कुणाचीच हरकत नव्हती. तेव्हापासून हा दूध पिण्याचा कार्यक्रम त्या मित्राच्या घरी सुरू झाला.
त्याच्या ताकदीचा एक किस्सा त्याच्या आईनीच एकदा सांगितला. कॉलेजात शिकत असताना तो दिल्लीतल्या प्रसिद्ध खान मार्केटमध्ये संध्याकाळी हमखास जात असे. त्या वेळी पार्किंगमध्ये तो स्कूटर लावत असे. एकदा एका कारवाल्याला त्याची कार तिथे लावायची होती. त्याने खाली उतरून अशोकची स्कूटर वेडीवाकडी सरकवली. त्या प्रयत्नात ती स्कूटर पडली. ती तशीच टाकून कारवाल्याने आपली कार लावली व तो सरळ निघून गेला. थोड्या वेळाने अशोक तिथे आला तेव्हा आपली स्कूटर पडल्याचे त्याला दिसले. त्याने आजूबाजूला चौकशी केली तेव्हा त्याला खरा प्रकार समजला. तो एवढा चिडला की एका क्षणात त्याने ती कार एकट्यानेच उचलून ढकलून दिली. त्याची ती अचाट ताकद पाहून आजूबाजूचे लोक बघतच राहिले. त्या दिवसापासून तिथले सगळे लोक त्याला ओळखायला लागले. त्या घटनेला दहा वर्षाहून अधिक काळ उलटला, पण अजूनही त्या भागात गेले तर तिथले दुकानदार मला ओळखतात व नमस्कार करतात, असे त्याच्या आई अभिमानाने सांगतात. "तिथे गेले की सारेजण, विशेषत: तो ज्या दुकानातून नियमित खरेदी करायचा तो दुकानदार त्याची नेहेमी चौकशी करत असे. पण २६ / ११ च्या घटनेनंतर मात्र ते नुसता नमस्कार करतात. काय बोलावं तेच त्यांना कळत नाही."
जीएंची कथा : परिसरयात्रा
जीएंची कथा : परिसरयात्रा
अ. रा. यार्दी / वि.गो. वडेर
राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : १८४, मूल्य : ४०० रुपये
मानवी जीवनात दडलेले द्वंद्व हा जीएंच्या चिंतनाचा मुख्य गाभा असावा. माणूस जगताना प्रत्येक क्षणी बुरखा पांघरून जगत असतो. त्याला जसे जगावेसे वाटते, तसे जगता येत नाही, कारण समाजाचे बुभुक्षित डोळे त्याच्यावर श्वापदांसारखे टपून बसलेले असतात. जीवनातले द्वंद्व हे एकाच वेळी कोवळीक आणि क्रौर्य, काठिण्य आणि पाशवी वृत्ती अशा प्रकारच्या जीवनदर्शनाने समोर उभे राहते. मानवाच्या मनाशी - त्याच्या तळाशी - दडून राहिलेल्या आदिम प्रवृत्ती कोणत्या क्षणी कशा रीतीने प्रकट होतात, आणि सुखी जीवनाला चूड लावतात हे सांगता येत नाही. नेमका हाच तिढा सोडविण्याचा प्रयत्न जीएंनी आपल्या आयुष्यभरच्या कथालेखनातून केला आहे.
नियतीला आतून बाहेरून तपासण्याचे, त्या नियतीचे धागेदोरे उसवून त्यांच्यातले शून्य ओळखण्याचे व्रत जीएंनी आयुष्यभर पाळले. आपल्या आयुष्यात आपल्याला जे प्रिय असते, त्याचा त्याग करण्यातच मानवाची खरी कसोटी लागते आणि त्या कसोटीला उतरत असताना आतड्याचे धागे तुटल्याच्या दु:खद संवेदना अनुभवून पलीकडे जायचे असते. नेमके हेच जीएंनी अखंडपणे कथेच्या माध्यमातून केलेले आहे. म्हणूनच त्यांच्या कथा या एकमेकांत गुंतलेल्या आतड्याच्या धाग्यांसारख्या वाटतात. त्यांच्या कथेचे प्रत्येक खेपेचे वाचन हे नवा प्रकाश दाखवते आणि मग प्रकाशाची दारे उघडी होत असल्याचा आनंद मिळतो.
आम्ही ज्या ज्या वेळी जीएंच्या कथा वाचल्या, त्या त्या वेळी आम्हाला एक गोष्ट प्रकर्षानं जाणवत गेली; ती ही की जीएंनी आपले कथालेखन हे त्यांना वाटणा-या त्या त्या व्यक्तीबद्दलच्या कृतद्न्यतेपोटी केले आहे. ज्या परिसराने त्यांना भरभरून दिले, त्या परिसराला त्यांनी आपल्या कथांचे अर्घ्यदान केले आहे. जीएंच्या आयुष्यात आलेल्या अनेक व्यक्तींचे ॠण त्यांनी मान्य केलेच आहे. त्या व्यक्ती कधी दु:खाला सामोरे जाण्यातून, तर कधी दु:खाला कवटाळण्यातूनच असे प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षपणे त्यांच्यावर भार टाकत गेल्या आहेत. विशेषत: आजोळच्या व्यक्तींनी जीएंचे भावविश्व समृध्द केले आहे. तो आपल्या मनावरचा भार कमी करण्यासाठी म्हणून जीएंनी कथालेखनाची कास पकडली.
लेखक आपल्या आयुष्याच्या कोवळ्या कालखंडात ज्या घटना पाहतो, अनुभवतो, पचवतो, आणि त्यांना कोणत्या प्रकारे प्रतिसाद देत असतो, यावर त्याचे व्यक्तीमत्व ठरत असावे आणि तेच त्याच्या लेखनातून पल्लवित होत असावे.
जीएंच्या कथा वाचताना त्यातला परिसर नेमकेपणाने डोळ्यांसमोर उभा राहतो. विशेषत: जीए ज्या दोन गावात (धारवाड आणि बेळगाव) वास्तव्य करून होते, त्या गावातल्या वाचकांना तरी हा परिसर खुणावत असतो आणि मग त्या परिसराच्या दिशेने आमच्यासारख्यांची पावले वळू लागतात. जीए ज्या घरात राहात होते, ते "कडेमनी कंपौंड, माळमड्डी, धारवाड," हे ठिकाण पाहण्यासाठी येणा-या जीएप्रेमींची संख्या कमी नाही. जीएंच्या घराच्या उंबरठ्याला डोके लावून नमस्कार करणारी, तिथल्या मातीचा टिळा आपल्या भाळी लावून कृतार्थ होणारी माणसे आम्ही पाहिली आहेत. याच परिसरात बहरलेल्या त्यांच्या कथा, त्यांच्या कथांमुळे उजळून निघालेला परिसर हा प्रत्यक्षाहून प्रतिमा उत्कट, या स्वरूपाचा आहे. त्यांच्या कथांमधून येणा-या परिसराची ओळख वाचकांना झाली, तर त्यांच्या कथांच्या आस्वादनाला एक वेगळीच उंची लाभेल असे आम्हाला वाटले. त्यांच्या कथांचे आकलन होण्याच्या दृष्टीने या परिसराचा उपयोग व्हावा, होईल- अशी आमची अपेक्षा नाही. कारण कोणत्याही कलाकृतीचे आकलन हे वाचकांच्या पूर्वार्जितावर अवलंबून असते. पण आस्वादन हे नयनमनोहर निसर्गामुळे अधिक सोपे होते. कारण तिथे " ये ह्र्दयीचे ते ह्र्दयी घातले" असा प्रकार असतो. म्हणून जीएंच्या कथांमधील परिसराचा धांडोळा घेताना आमचा भर कथेच्या आस्वादनावर अधिक होता. आकलनाशिवाय आस्वादन कसे शक्य आहे, असा रास्त प्रश्न वाचकांच्या मनात उभा राहील, पण आईच्या स्पर्शाचा अस्वाद तिच्या बाळाच्या रक्तारक्तात घुंगरतो ना, अगदी तसाच जीएंच्या कथांचा थेट घुंगुरनाद वाचकांच्या मनात निनादत राहावा, या प्रामाणिक इच्छेपोटी आम्ही एवढे प्रयत्न केले आहेत. रसिक आणि जिद्न्यासू वाचकांना ही परिसर यात्रा निश्चित आवडेल, असा आम्हाला विश्वास वाटतो.
अ.रा. यार्दी, वि.गो. वडेर
अ. रा. यार्दी / वि.गो. वडेर
राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : १८४, मूल्य : ४०० रुपये
मानवी जीवनात दडलेले द्वंद्व हा जीएंच्या चिंतनाचा मुख्य गाभा असावा. माणूस जगताना प्रत्येक क्षणी बुरखा पांघरून जगत असतो. त्याला जसे जगावेसे वाटते, तसे जगता येत नाही, कारण समाजाचे बुभुक्षित डोळे त्याच्यावर श्वापदांसारखे टपून बसलेले असतात. जीवनातले द्वंद्व हे एकाच वेळी कोवळीक आणि क्रौर्य, काठिण्य आणि पाशवी वृत्ती अशा प्रकारच्या जीवनदर्शनाने समोर उभे राहते. मानवाच्या मनाशी - त्याच्या तळाशी - दडून राहिलेल्या आदिम प्रवृत्ती कोणत्या क्षणी कशा रीतीने प्रकट होतात, आणि सुखी जीवनाला चूड लावतात हे सांगता येत नाही. नेमका हाच तिढा सोडविण्याचा प्रयत्न जीएंनी आपल्या आयुष्यभरच्या कथालेखनातून केला आहे.
नियतीला आतून बाहेरून तपासण्याचे, त्या नियतीचे धागेदोरे उसवून त्यांच्यातले शून्य ओळखण्याचे व्रत जीएंनी आयुष्यभर पाळले. आपल्या आयुष्यात आपल्याला जे प्रिय असते, त्याचा त्याग करण्यातच मानवाची खरी कसोटी लागते आणि त्या कसोटीला उतरत असताना आतड्याचे धागे तुटल्याच्या दु:खद संवेदना अनुभवून पलीकडे जायचे असते. नेमके हेच जीएंनी अखंडपणे कथेच्या माध्यमातून केलेले आहे. म्हणूनच त्यांच्या कथा या एकमेकांत गुंतलेल्या आतड्याच्या धाग्यांसारख्या वाटतात. त्यांच्या कथेचे प्रत्येक खेपेचे वाचन हे नवा प्रकाश दाखवते आणि मग प्रकाशाची दारे उघडी होत असल्याचा आनंद मिळतो.
आम्ही ज्या ज्या वेळी जीएंच्या कथा वाचल्या, त्या त्या वेळी आम्हाला एक गोष्ट प्रकर्षानं जाणवत गेली; ती ही की जीएंनी आपले कथालेखन हे त्यांना वाटणा-या त्या त्या व्यक्तीबद्दलच्या कृतद्न्यतेपोटी केले आहे. ज्या परिसराने त्यांना भरभरून दिले, त्या परिसराला त्यांनी आपल्या कथांचे अर्घ्यदान केले आहे. जीएंच्या आयुष्यात आलेल्या अनेक व्यक्तींचे ॠण त्यांनी मान्य केलेच आहे. त्या व्यक्ती कधी दु:खाला सामोरे जाण्यातून, तर कधी दु:खाला कवटाळण्यातूनच असे प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षपणे त्यांच्यावर भार टाकत गेल्या आहेत. विशेषत: आजोळच्या व्यक्तींनी जीएंचे भावविश्व समृध्द केले आहे. तो आपल्या मनावरचा भार कमी करण्यासाठी म्हणून जीएंनी कथालेखनाची कास पकडली.
लेखक आपल्या आयुष्याच्या कोवळ्या कालखंडात ज्या घटना पाहतो, अनुभवतो, पचवतो, आणि त्यांना कोणत्या प्रकारे प्रतिसाद देत असतो, यावर त्याचे व्यक्तीमत्व ठरत असावे आणि तेच त्याच्या लेखनातून पल्लवित होत असावे.
जीएंच्या कथा वाचताना त्यातला परिसर नेमकेपणाने डोळ्यांसमोर उभा राहतो. विशेषत: जीए ज्या दोन गावात (धारवाड आणि बेळगाव) वास्तव्य करून होते, त्या गावातल्या वाचकांना तरी हा परिसर खुणावत असतो आणि मग त्या परिसराच्या दिशेने आमच्यासारख्यांची पावले वळू लागतात. जीए ज्या घरात राहात होते, ते "कडेमनी कंपौंड, माळमड्डी, धारवाड," हे ठिकाण पाहण्यासाठी येणा-या जीएप्रेमींची संख्या कमी नाही. जीएंच्या घराच्या उंबरठ्याला डोके लावून नमस्कार करणारी, तिथल्या मातीचा टिळा आपल्या भाळी लावून कृतार्थ होणारी माणसे आम्ही पाहिली आहेत. याच परिसरात बहरलेल्या त्यांच्या कथा, त्यांच्या कथांमुळे उजळून निघालेला परिसर हा प्रत्यक्षाहून प्रतिमा उत्कट, या स्वरूपाचा आहे. त्यांच्या कथांमधून येणा-या परिसराची ओळख वाचकांना झाली, तर त्यांच्या कथांच्या आस्वादनाला एक वेगळीच उंची लाभेल असे आम्हाला वाटले. त्यांच्या कथांचे आकलन होण्याच्या दृष्टीने या परिसराचा उपयोग व्हावा, होईल- अशी आमची अपेक्षा नाही. कारण कोणत्याही कलाकृतीचे आकलन हे वाचकांच्या पूर्वार्जितावर अवलंबून असते. पण आस्वादन हे नयनमनोहर निसर्गामुळे अधिक सोपे होते. कारण तिथे " ये ह्र्दयीचे ते ह्र्दयी घातले" असा प्रकार असतो. म्हणून जीएंच्या कथांमधील परिसराचा धांडोळा घेताना आमचा भर कथेच्या आस्वादनावर अधिक होता. आकलनाशिवाय आस्वादन कसे शक्य आहे, असा रास्त प्रश्न वाचकांच्या मनात उभा राहील, पण आईच्या स्पर्शाचा अस्वाद तिच्या बाळाच्या रक्तारक्तात घुंगरतो ना, अगदी तसाच जीएंच्या कथांचा थेट घुंगुरनाद वाचकांच्या मनात निनादत राहावा, या प्रामाणिक इच्छेपोटी आम्ही एवढे प्रयत्न केले आहेत. रसिक आणि जिद्न्यासू वाचकांना ही परिसर यात्रा निश्चित आवडेल, असा आम्हाला विश्वास वाटतो.
अ.रा. यार्दी, वि.गो. वडेर
खबर
खबर
जयदेव डोळे
जनशक्ती वाचक चळवळ, पृष्ठे : १५२, मूल्य : १२० रूपये
तें, ती आणि तो
१९ मेस विजय तेंडुलकर वारले. साहजिकच मराठी वृत्तवाहिन्या व वृत्तपत्रे यांना दु:ख झाले. तॆंडुलकरांचं मोठेपण सर्वांनी सार्थपणे दाखवलं. त्याच वेळी हिंदी आणि इंग्रजी वृत्तवाहिन्यांना तेंडुलकरांच्या निधनापेक्षा एका तरूणीच्या खुनाचं जास्त महत्व वाटलं. इतकं की विजय तेंडुलकर अब नही रहे, अशी सरकती ओळही कोणीही दाखवली नाही. संध्याकाळी केव्हा तरी त्यांची छोटीशी बातमी कशीबशी नाइलाजास्तव झळ्कली. ती आरूषी तलवार मात्र अजूनही माघार घ्यायला तयार नाही. तिचा भयंकर मृत्यू दुप्पट वेगानं जिवंत होऊन नोईडाचे पोलिस आणि सरकारी यंत्रणा यांचा समाचार घेतो आहे. मृत्यू साधा व विनात्रास असला की त्याची नोंद घ्यायची नाही. तो क्रूर, हिंस्त्र आणि अचानक असेल तर मात्र त्याची खबर सर्वाना द्यायची असा जणू सा-या माध्यमांचा रिवाज झाला आहे. तेंडुलकर वृद्ध होते. मृत्यूची वाट पाहात होते. तें जाणारच होते, तरीही त्यांचा मृत्यू इतकी अवहेलना करण्याएवढा मामुली नव्हता. आरूषी तर तेरा वर्षांची कोवळी पोर. तिनं भरभरून जगणं अपेक्षित होतं, तिचं जीवन सुखी होतं, ददात कशाचीही नव्हती. तिचा मृत्यू मात्र फार निर्घृण आणि हकनाक झाला. त्याचं रहस्य अजून उलगडत नाही. तिच्या मृत्यूनं तेंडुलकरांच्या मृत्यूवर प्रसिद्धीच्या बाबतीत मात केली. हिंदी वृत्त वाहिन्यांना आरूषीच्या मृत्यूनं मोहवलं. हेलावलं नाही. टीव्हीसाठी सगळा मसाला असलेला तिचा मृत्यू तेंडुलकरांच्या अगदीच नीरस, पूर्णपणे अपेक्षित व नाट्यशून्य मृत्यूपुढं उजळला. चमकला. पराभूत माणसांच्या लढायांचा लेखक असे म्हणवले जाणारे तॆंडुलकर त्यांच्या मृत्यूच्या प्रसिद्धीच्या लढाईत पराभूत झाले. सरळसोट जिंदगीत काही नाट्य नसतं, म्हणून हिंसा व जंगलीपणा यामध्ये तेंडुलकर आपल्या मरणात कसलंही नाट्य ओतू शकले नाहीत. ते अस्सल पत्रकार व नाटककार होते. नाट्यमय घटना किंवा घटनांनी भरलेलं जगणं ते टिपायचे आणि समाजाला सादर करायचे. लोकांनाही तो हिंस्त्रपणा, भडक व बटबटीत जंगलीपणा पाहायला आवडू लागला. टीव्ही नेमकं हेच करतो. किंबहुना घटना, त्यातील क्रौर्य, अमानुषता, मूल्यहीनता या सा-या बाजू टीव्ही दाखवतो व त्यावरच इतर माध्यमांवर बाजी मारतो. सिनेमातही हे सारं असतं. ते कृत्रिम, सुरचित, व वारंवार प्रयत्नांतून साकारलेलं असतं याची जाणीव प्रेक्षकांना असते. टीव्हीचं तसं नाही. तो घरात असल्यानं व त्यानं वास्तवता, प्रत्यक्षता, समक्षता यांच्याशी आपलं नातं जोडल्यानं त्याचं हिंस्त्रपण दाखवणं अधिक आकर्षक असतं. त्याला जिवंततेचा स्पर्श झालेला असतो. ३५-३० वर्षांपूर्वी तेंडुलकर असाच अमानुषपणा व मानवी बेभानपणा बघायला कुठंही जायचे. तेव्हा त्यांच्याजवळ टीव्हीचा कॅमेरा असता तर जे आज पाहून लोकं खिळून जातात, ते त्यांना तेव्हाच बघायला मिळालं असतं. टीव्ही माध्यमाचं मर्म तेंडुलकरांनीच ओळखलं होतं; म्हणून त्यांनी माणसाचं अध:पतन किंवा जंगलीपण रंगमंचावर आणून ठेवलं. याचा अर्थ आजच्या टीव्हीचा पाया त्यांनी रचला. सेक्स, क्राईम, सिनेमा, व्हायलन्स या चार गोष्टी टीव्हीला फार म्हणजे फार जिव्हाळ्याच्या. आरुषीच्या मरणात पोलिसांनी यातल्या तीन गोष्टी आणून सादर केल्या. पहिल्या दिवसापासूनच सारी हिंदी चॅनल्स त्या दिशेनच चालत होती. त्यांना भरपूर मसाला त्यात सापडला.
हे एवढं जिवंत क्रौर्य बघत असताना सखाराम बाईंडर, घाशीराम कोतवाल, गिधाडे, आक्रोश, अनकही, सामना, सिंहासन आदी तेंडुलकर लिखित कलाकृतींमधलं जंगलीपण जुनं व थंड वाटणं साहजिक आहे. नाटकामधलं हिंस्त्रपण जुनाट आणि टीव्हीमधलं ताजंतवानं, नवं वाटतं यात तेंडुलकरांच्या लेखनाचा पराभव झाला. त्यांच्या दृष्टीचा नाही.
जयदेव डोळे
जनशक्ती वाचक चळवळ, पृष्ठे : १५२, मूल्य : १२० रूपये
तें, ती आणि तो
१९ मेस विजय तेंडुलकर वारले. साहजिकच मराठी वृत्तवाहिन्या व वृत्तपत्रे यांना दु:ख झाले. तॆंडुलकरांचं मोठेपण सर्वांनी सार्थपणे दाखवलं. त्याच वेळी हिंदी आणि इंग्रजी वृत्तवाहिन्यांना तेंडुलकरांच्या निधनापेक्षा एका तरूणीच्या खुनाचं जास्त महत्व वाटलं. इतकं की विजय तेंडुलकर अब नही रहे, अशी सरकती ओळही कोणीही दाखवली नाही. संध्याकाळी केव्हा तरी त्यांची छोटीशी बातमी कशीबशी नाइलाजास्तव झळ्कली. ती आरूषी तलवार मात्र अजूनही माघार घ्यायला तयार नाही. तिचा भयंकर मृत्यू दुप्पट वेगानं जिवंत होऊन नोईडाचे पोलिस आणि सरकारी यंत्रणा यांचा समाचार घेतो आहे. मृत्यू साधा व विनात्रास असला की त्याची नोंद घ्यायची नाही. तो क्रूर, हिंस्त्र आणि अचानक असेल तर मात्र त्याची खबर सर्वाना द्यायची असा जणू सा-या माध्यमांचा रिवाज झाला आहे. तेंडुलकर वृद्ध होते. मृत्यूची वाट पाहात होते. तें जाणारच होते, तरीही त्यांचा मृत्यू इतकी अवहेलना करण्याएवढा मामुली नव्हता. आरूषी तर तेरा वर्षांची कोवळी पोर. तिनं भरभरून जगणं अपेक्षित होतं, तिचं जीवन सुखी होतं, ददात कशाचीही नव्हती. तिचा मृत्यू मात्र फार निर्घृण आणि हकनाक झाला. त्याचं रहस्य अजून उलगडत नाही. तिच्या मृत्यूनं तेंडुलकरांच्या मृत्यूवर प्रसिद्धीच्या बाबतीत मात केली. हिंदी वृत्त वाहिन्यांना आरूषीच्या मृत्यूनं मोहवलं. हेलावलं नाही. टीव्हीसाठी सगळा मसाला असलेला तिचा मृत्यू तेंडुलकरांच्या अगदीच नीरस, पूर्णपणे अपेक्षित व नाट्यशून्य मृत्यूपुढं उजळला. चमकला. पराभूत माणसांच्या लढायांचा लेखक असे म्हणवले जाणारे तॆंडुलकर त्यांच्या मृत्यूच्या प्रसिद्धीच्या लढाईत पराभूत झाले. सरळसोट जिंदगीत काही नाट्य नसतं, म्हणून हिंसा व जंगलीपणा यामध्ये तेंडुलकर आपल्या मरणात कसलंही नाट्य ओतू शकले नाहीत. ते अस्सल पत्रकार व नाटककार होते. नाट्यमय घटना किंवा घटनांनी भरलेलं जगणं ते टिपायचे आणि समाजाला सादर करायचे. लोकांनाही तो हिंस्त्रपणा, भडक व बटबटीत जंगलीपणा पाहायला आवडू लागला. टीव्ही नेमकं हेच करतो. किंबहुना घटना, त्यातील क्रौर्य, अमानुषता, मूल्यहीनता या सा-या बाजू टीव्ही दाखवतो व त्यावरच इतर माध्यमांवर बाजी मारतो. सिनेमातही हे सारं असतं. ते कृत्रिम, सुरचित, व वारंवार प्रयत्नांतून साकारलेलं असतं याची जाणीव प्रेक्षकांना असते. टीव्हीचं तसं नाही. तो घरात असल्यानं व त्यानं वास्तवता, प्रत्यक्षता, समक्षता यांच्याशी आपलं नातं जोडल्यानं त्याचं हिंस्त्रपण दाखवणं अधिक आकर्षक असतं. त्याला जिवंततेचा स्पर्श झालेला असतो. ३५-३० वर्षांपूर्वी तेंडुलकर असाच अमानुषपणा व मानवी बेभानपणा बघायला कुठंही जायचे. तेव्हा त्यांच्याजवळ टीव्हीचा कॅमेरा असता तर जे आज पाहून लोकं खिळून जातात, ते त्यांना तेव्हाच बघायला मिळालं असतं. टीव्ही माध्यमाचं मर्म तेंडुलकरांनीच ओळखलं होतं; म्हणून त्यांनी माणसाचं अध:पतन किंवा जंगलीपण रंगमंचावर आणून ठेवलं. याचा अर्थ आजच्या टीव्हीचा पाया त्यांनी रचला. सेक्स, क्राईम, सिनेमा, व्हायलन्स या चार गोष्टी टीव्हीला फार म्हणजे फार जिव्हाळ्याच्या. आरुषीच्या मरणात पोलिसांनी यातल्या तीन गोष्टी आणून सादर केल्या. पहिल्या दिवसापासूनच सारी हिंदी चॅनल्स त्या दिशेनच चालत होती. त्यांना भरपूर मसाला त्यात सापडला.
हे एवढं जिवंत क्रौर्य बघत असताना सखाराम बाईंडर, घाशीराम कोतवाल, गिधाडे, आक्रोश, अनकही, सामना, सिंहासन आदी तेंडुलकर लिखित कलाकृतींमधलं जंगलीपण जुनं व थंड वाटणं साहजिक आहे. नाटकामधलं हिंस्त्रपण जुनाट आणि टीव्हीमधलं ताजंतवानं, नवं वाटतं यात तेंडुलकरांच्या लेखनाचा पराभव झाला. त्यांच्या दृष्टीचा नाही.
केशवराव कोठावळे पारितोषिक ग्रंथ
केशवराव कोठावळे पारितोषिक ग्रंथ
संपादक : विलास खोले
मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठे : २३८, मूल्य : २५० रूपये
केशवराव कोठावळे ( २१ मे, १९२३-५ मे, १९८३) व त्यांचे मॅजेस्टिक प्रकाशन ही मराठी प्रकाशनव्यवसायावरील अमिट मुद्रा आहे. स्वत:च्या कल्पकतेने, संयोजनकौशल्याने व एकहाती नियंत्रणपद्धतीने केशवरावांनी ती उमटवली आहे. त्यांचे नाव आणि त्यांचे वाडमयीन क्षेत्रातील कार्य सगळ्यांना सुपरिचित आहे. मॅट्रिक होण्यापूर्वीच शाळा सोडलेल्या केशवरावांनी फूटपाथवरच्या पुस्तकविक्रीपासून आपला व्यवसाय सुरू केला, हे सर्वांना ठाऊक आहे. सिनेमाची तिकिटे विकण्यासारखे फुटकळ प्रकार करूनही त्यांनी काही दिवस अल्प प्रमाणात अर्थार्जन केले. काही काळ रोज झोपण्यासाठी मौज प्रेसच्या जागेचा आश्रय त्यांना घ्यावा लागला. परंतु यातून बाहेर पडायचेच असे निश्चयपूर्वक ठरवून त्यानुसार एकेक पाऊल पुढे टाकीत केशवरावांनी स्वत:ची बादशाही मिळकत उभी केली. औदुंबराच्या झाडाखालच्या मॅजेस्टिक सिनेमाजवळच्या लहानशा दुकानापासून गिरगावातील प्रसाद चेंबर्समधल्या अद्ययावत कार्यालयापर्यंत आणि पुण्यातल्या तीनमजली भव्य इमारतीपर्यंत आपल्या प्रकाशनव्यवसायाचा विस्तार घडवून आणला. दारिद्र्याचे चटके आणि समृद्धीचे वैभव दोन्ही अनुभवले. त्यांचे बहुतेक निर्णय अचूक ठरले आणि दैवयोगाच्या भरवशावर व ग्राहकांविषयीच्या अंदाजावर प्रकाशन व्यवसायात त्यांनी मोठी मजल मारली.
१९६४ मध्ये त्यांनी ललित मासिकाचा प्रारंभ केला आणि साहित्यिक चर्चाविनिमयाचे व वृत्तविशेषाचे एक विश्वासार्ह माध्यम त्यातून त्यांनी निर्माण केले. १९६९ मध्ये त्यांनी लॉटरीच्या तिकिटांचा व्यवसाय सुरू केला. लॉटरीच्या तिकिटांवरील कोठावळ्यांचा शिक्का इतका लोकप्रिय झाला की हे तिकीट घेतले की लॉटरी लागणारच असा विश्वास ग्राहकांच्या मनात निर्माण झाला. यातून मिळालेल्या उत्पन्नाचा काही भाग मॅजेस्टिक प्रकाशनाच्या वाट्याला येत राहिला. मौज, पॉप्युलर, कॉन्टिनेन्टल यांसारख्या नामांकित प्रकाशनसंस्था प्रभावीपणे कार्यरत असताना मॅजेस्टिक हे नाव त्यांच्या जोडीला आणून ठेवणे ही अवघड कामगिरी केशवरावांनी तुलनेने अल्पावधीत पार पाडली.
यशस्वी प्रकाशक म्हणून प्रस्थापित झाल्यानंतर साहित्यसंस्थांच्या कारभारात आणि साहित्य संमेलनांच्या उलाढालीत त्यांनी लक्ष घातले. आवश्यक ती मेहनत करून तेथेही अपेक्षित असे यश त्यांनी मिळवले. एव्हाना त्यांच्या वयाची साठी जवळ आली होती. २१ मे १९८३ या दिवशी त्यांच्या साठीचा कार्यक्रम करायचा असे त्यांच्या कुटुंबियांनी व मित्रांनी ठरवले. पण दुर्दैवाने तो योग यावयाचा नव्हता. त्या काळात पुण्यात चालत असलेला मॅजेस्टिक गप्पांचा कार्यक्रम १ मे १९८३ रोजी सुरू झाला होता आणि ५ मे रोजी केशवराव हे जग सोडून गेले. मधुमेहाचा आणि ह्र्दयविकाराचा आजार त्यांना जडला होता. परंतु त्यांच्या अविरत काम करत राहाण्याच्या सवयीमुळे आणि एकापाठोपाठ एक नवनव्या योजना, नवनवे प्रकल्प हाती घेण्याच्या आणि मार्गी लावण्याच्या स्वभावामुळे त्यांच्या आजाराची तीव्रता इतर कोणाला किंवा त्याना स्वत:लाही कितपत जाणवली होती, हे सांगणे कठीण आहे. साठीचा कार्यक्रम होण्याआधीच मृत्यूने त्यांना गाठले.
त्यांच्या साठीच्या निमित्ताने दहा हजार रूपयांचे एक ग्रंथपारितोषिक ठेवावे असे त्यांचा मुलगा अशोक कोठावळे याच्या मनात होते असा उल्लेख जयवंत दळवी यांनी केशवराव गेल्यानंतर त्यांच्यासंबंधी जो लेख लिहिला त्यात केलेला आहे. केशवराव असते तर या ग्रंथपारितोषिकाचे स्वरूप अंतिमत: कोणत्या प्रकारचे झाले असते, त्याची व्यवस्था कशा प्रकारे केली गेली असती, हे आज सांगणे अवघड आहे. परंतु केशवरावांचे देहावसान झाल्यामुळे केशवराव कोठावळे ग्रंथ पारितोषिकाची योजना त्वरेने मार्गी लागली. आणि ५ मे १९८५ रोजी केशवरावांच्या स्मृतीदिनी अकरा हजार एकशे रुपयांचे पहिले पारितोषिक मी एस. एम. या ग्रंथास दिले गेले. जे पारितोषिक केशवरावांच्या हयातीत त्यांच्या गौरवार्थ दिले जावयाचे ते त्यांच्या स्मृतीदिनी देण्याचा प्रसंग आला. तेव्हापासून आजपर्यंत ही योजना अखंडपणे चालू आहे. २००९ हे या योजनेचे पंचविसावे वर्ष.
पंचवीस वर्षातील पंचवीस पुस्तकांवरील पंचवीस लेख, या पुस्तकात एकत्रित वाचता येतील. सर्व पुस्तके वेगवेगळ्या प्रकृतीधर्माच्या लेखकांच्या प्रतिभाशक्तीचा रूपसंपन्न आविष्कार घडवणारी आहेत. यापैकी प्रत्येक पुस्तक अंतर्बाह्य स्वरूपात स्वतंत्र गुणवैशिष्ट्यांनी समृद्ध आहे. अंतरंग सामर्थ्यामुळे खोलवर नेणारे आहे आणि आशयव्याप्तीमुळे मराठी साहित्याचे क्षेत्र विस्तारणारे आहे. वाचकांची वैचारिकता, तर्कशक्ती, सामाजिक जाणीव, मानसिकता, भावनिकता यांना आवाहन करणारे आहे.
विलास खोले
संपादक : विलास खोले
मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठे : २३८, मूल्य : २५० रूपये
केशवराव कोठावळे ( २१ मे, १९२३-५ मे, १९८३) व त्यांचे मॅजेस्टिक प्रकाशन ही मराठी प्रकाशनव्यवसायावरील अमिट मुद्रा आहे. स्वत:च्या कल्पकतेने, संयोजनकौशल्याने व एकहाती नियंत्रणपद्धतीने केशवरावांनी ती उमटवली आहे. त्यांचे नाव आणि त्यांचे वाडमयीन क्षेत्रातील कार्य सगळ्यांना सुपरिचित आहे. मॅट्रिक होण्यापूर्वीच शाळा सोडलेल्या केशवरावांनी फूटपाथवरच्या पुस्तकविक्रीपासून आपला व्यवसाय सुरू केला, हे सर्वांना ठाऊक आहे. सिनेमाची तिकिटे विकण्यासारखे फुटकळ प्रकार करूनही त्यांनी काही दिवस अल्प प्रमाणात अर्थार्जन केले. काही काळ रोज झोपण्यासाठी मौज प्रेसच्या जागेचा आश्रय त्यांना घ्यावा लागला. परंतु यातून बाहेर पडायचेच असे निश्चयपूर्वक ठरवून त्यानुसार एकेक पाऊल पुढे टाकीत केशवरावांनी स्वत:ची बादशाही मिळकत उभी केली. औदुंबराच्या झाडाखालच्या मॅजेस्टिक सिनेमाजवळच्या लहानशा दुकानापासून गिरगावातील प्रसाद चेंबर्समधल्या अद्ययावत कार्यालयापर्यंत आणि पुण्यातल्या तीनमजली भव्य इमारतीपर्यंत आपल्या प्रकाशनव्यवसायाचा विस्तार घडवून आणला. दारिद्र्याचे चटके आणि समृद्धीचे वैभव दोन्ही अनुभवले. त्यांचे बहुतेक निर्णय अचूक ठरले आणि दैवयोगाच्या भरवशावर व ग्राहकांविषयीच्या अंदाजावर प्रकाशन व्यवसायात त्यांनी मोठी मजल मारली.
१९६४ मध्ये त्यांनी ललित मासिकाचा प्रारंभ केला आणि साहित्यिक चर्चाविनिमयाचे व वृत्तविशेषाचे एक विश्वासार्ह माध्यम त्यातून त्यांनी निर्माण केले. १९६९ मध्ये त्यांनी लॉटरीच्या तिकिटांचा व्यवसाय सुरू केला. लॉटरीच्या तिकिटांवरील कोठावळ्यांचा शिक्का इतका लोकप्रिय झाला की हे तिकीट घेतले की लॉटरी लागणारच असा विश्वास ग्राहकांच्या मनात निर्माण झाला. यातून मिळालेल्या उत्पन्नाचा काही भाग मॅजेस्टिक प्रकाशनाच्या वाट्याला येत राहिला. मौज, पॉप्युलर, कॉन्टिनेन्टल यांसारख्या नामांकित प्रकाशनसंस्था प्रभावीपणे कार्यरत असताना मॅजेस्टिक हे नाव त्यांच्या जोडीला आणून ठेवणे ही अवघड कामगिरी केशवरावांनी तुलनेने अल्पावधीत पार पाडली.
यशस्वी प्रकाशक म्हणून प्रस्थापित झाल्यानंतर साहित्यसंस्थांच्या कारभारात आणि साहित्य संमेलनांच्या उलाढालीत त्यांनी लक्ष घातले. आवश्यक ती मेहनत करून तेथेही अपेक्षित असे यश त्यांनी मिळवले. एव्हाना त्यांच्या वयाची साठी जवळ आली होती. २१ मे १९८३ या दिवशी त्यांच्या साठीचा कार्यक्रम करायचा असे त्यांच्या कुटुंबियांनी व मित्रांनी ठरवले. पण दुर्दैवाने तो योग यावयाचा नव्हता. त्या काळात पुण्यात चालत असलेला मॅजेस्टिक गप्पांचा कार्यक्रम १ मे १९८३ रोजी सुरू झाला होता आणि ५ मे रोजी केशवराव हे जग सोडून गेले. मधुमेहाचा आणि ह्र्दयविकाराचा आजार त्यांना जडला होता. परंतु त्यांच्या अविरत काम करत राहाण्याच्या सवयीमुळे आणि एकापाठोपाठ एक नवनव्या योजना, नवनवे प्रकल्प हाती घेण्याच्या आणि मार्गी लावण्याच्या स्वभावामुळे त्यांच्या आजाराची तीव्रता इतर कोणाला किंवा त्याना स्वत:लाही कितपत जाणवली होती, हे सांगणे कठीण आहे. साठीचा कार्यक्रम होण्याआधीच मृत्यूने त्यांना गाठले.
त्यांच्या साठीच्या निमित्ताने दहा हजार रूपयांचे एक ग्रंथपारितोषिक ठेवावे असे त्यांचा मुलगा अशोक कोठावळे याच्या मनात होते असा उल्लेख जयवंत दळवी यांनी केशवराव गेल्यानंतर त्यांच्यासंबंधी जो लेख लिहिला त्यात केलेला आहे. केशवराव असते तर या ग्रंथपारितोषिकाचे स्वरूप अंतिमत: कोणत्या प्रकारचे झाले असते, त्याची व्यवस्था कशा प्रकारे केली गेली असती, हे आज सांगणे अवघड आहे. परंतु केशवरावांचे देहावसान झाल्यामुळे केशवराव कोठावळे ग्रंथ पारितोषिकाची योजना त्वरेने मार्गी लागली. आणि ५ मे १९८५ रोजी केशवरावांच्या स्मृतीदिनी अकरा हजार एकशे रुपयांचे पहिले पारितोषिक मी एस. एम. या ग्रंथास दिले गेले. जे पारितोषिक केशवरावांच्या हयातीत त्यांच्या गौरवार्थ दिले जावयाचे ते त्यांच्या स्मृतीदिनी देण्याचा प्रसंग आला. तेव्हापासून आजपर्यंत ही योजना अखंडपणे चालू आहे. २००९ हे या योजनेचे पंचविसावे वर्ष.
पंचवीस वर्षातील पंचवीस पुस्तकांवरील पंचवीस लेख, या पुस्तकात एकत्रित वाचता येतील. सर्व पुस्तके वेगवेगळ्या प्रकृतीधर्माच्या लेखकांच्या प्रतिभाशक्तीचा रूपसंपन्न आविष्कार घडवणारी आहेत. यापैकी प्रत्येक पुस्तक अंतर्बाह्य स्वरूपात स्वतंत्र गुणवैशिष्ट्यांनी समृद्ध आहे. अंतरंग सामर्थ्यामुळे खोलवर नेणारे आहे आणि आशयव्याप्तीमुळे मराठी साहित्याचे क्षेत्र विस्तारणारे आहे. वाचकांची वैचारिकता, तर्कशक्ती, सामाजिक जाणीव, मानसिकता, भावनिकता यांना आवाहन करणारे आहे.
विलास खोले
Subscribe to:
Posts (Atom)