एडिटर्स चॉईस
कुमार केतकर
नवचैतन्य प्रकाशन, पृष्ठे : २४८, मूल्य : २४० रुपये
एक न संपणारा प्रवास
ब-याच वर्षांपूर्वी ज्यूलिया नावाचा एक चित्रपट पाहिला होता. चित्रपटाची कथा लिलियन हेलमन या प्रसिध्द लेखिकेच्या आत्मकथनावर आधारलेली. कथेचा काळ १९३२ ते १९३८ चा. कथानक घडते नाझी जर्मनीत. हिटलरी उन्माद सर्वत्र व्यापून राहिलेला. ज्यू विद्यार्थी, प्राध्यापक, लेखक, कवी आणि त्यांच्याबरोबरच उदारमतवादी जर्मन विचारवंत, समाजवादी आणि कम्युनिस्ट कार्यकर्ते यांना वेचून वेचून तुरुंगात टाकले जात होते. ज्यू वस्त्यांवर हल्ले होत होते. रस्त्या रस्त्यावर भीतीचे साम्राज्य होते. ज्यूलियावर देश सोडून जाण्याचा प्रसंग येतो. ती बर्लिनहून रेल्वेने निघते, पण नाझी पहा-यातून सहीसलामत मॉस्कोपर्यंत पोचू का नाही, याची तिला शाश्वती नसते. स्वकीयांना नाझी राक्षसांच्या विळख्यात सोडून तिला तसे जाणे अपरिहार्य असते. कम्युनिस्ट रशिया हा त्या वेळेस नाझींचा मुख्य शत्रू. युरोप-अमेरिकेतील भांडवली सत्ताधा-यांची नाझी राजवटीला सुप्त सहानुभूती असल्यामुळे ज्यूलियाला मॉस्को हे एकच आश्रयस्थान होते. तो चित्रपट पाहिल्यापासून माझ्या मनात ज्यूलियाचा बर्लिन-मॉस्को प्रवास घर करून बसला होता. आपण कधी ना कधी तो प्रवास त्याच मार्गाने करायचा मी ठरवले होते.
त्यानंतर काही वर्षांनी मेरी मॉरिस या एका तरुण पत्रकार-लेखिकेने लिहिलेले वॉल टू वॉल हे पुस्तक वाचनात आले. बर्लिन वॉल ते चीनची ग्रेट वॉल असा प्रवास तिने रेल्वेने केला होता. त्या प्रवासाची ती राजकीय आणि चित्तथरारक कथा वाचूनही मी प्रभावित झालो होतो. खरे तर तिचा बर्लिन वॉलपासूनचा प्रवास हा बर्लिनची भिंत पडल्यानंतर ( १९८९) तीन वर्षांनी सुरू होतो. ज्या वर्षी बर्लिनची भिंत पडली त्याच वर्षी बीजिंग येथे चिनी सैन्याने विद्यार्थ्यांचे बंड रणगाड्यांच्या दहशतीने मोडून काढले होते. म्हणजेच तिचा रेल्वेप्रवास शीतयुध्द संपल्यानंतर आणि आधुनिक चीनची भांडवली दिशा अधिक सुस्पष्ट झाल्यावर सुरू होतो. मेरी मॉरिसही रशिया आणि रशियातून चीनला रेल्वेने गेली आहे. ती बर्लिनहून ज्या रशियाला जाते तो रशियाही कम्युनिस्ट नव्हे. सोव्हिएत युनियनचे विघटन झाल्यानंतरचा रशिया. तिचे पुस्तक वाचल्यानंतर माझा त्या मार्गाने प्रवास करायचा निर्धार अधिकच बळावत गेला.
रेल्वे प्रवासाचे तसे आकर्षण मला आहेच. विमानाने माणूस एका ठिकाणाहून दुसरीकडे अतिशय वेगाने जातो; पण त्याचा सर्वार्थाने भूमीशी व लोकांशी संपर्क तुटलेला असतो. विमानातील सहप्रवासी अठरा देशांचे अठरापगड. खिडकीतून दिसते ते केवळ अथांग आकाश आणि वेळी-अवेळी होणारे सूर्योदय-सूर्यास्त. एखाद्या देशाशी आणि तेथील लोकांशी खरी ओळख व्हायची असेल तर रेल्वे प्रवासाला पर्याय नाही. मग तो प्रवास कोकण रेल्वेचा असो वा पूर्वांचलात नेणा-या गोहत्ती एक्सप्रेसचा असो. जवळ जवळ सर्वांची रेल्वे प्रवासाची आठवण नेहेमीच रसरशीत असते. विमान प्रवासात तुलनेने नाट्य कमी, अनुभव अगदी मर्यादित आणि निसर्गाचे बदलते चेहेरे आणि मूडही थोडे. रेल्वे प्रवासाने झपाटलेले अनेक लेखक आहेत. पॉल थुरो, जॅन मॉरिस, पिको अयर, दिलीप हिरो असे बरेच जण. अगाथा ख्रिस्तीच्या मर्डर ऑन द ओरिएंट एक्सप्रेसमध्ये (पुढे तो चित्रपटही झाला) रेल्वे प्रवासाबरोबरच रहस्यकथाही उलगडत जाते. अलीकडेच टाइम साप्ताहिकानेही एक रेल्वे प्रवासाचा विलक्षण अनुभवसंपन्न विशेषांक प्रसिध्द केला होता.
एका परिषदेच्या निमित्तानं मला जिनिव्हा येथे जाण्याचा प्रसंग आला तेव्हा परिषदेनंतर (स्वखर्चाने) मी जिनिव्हा म्युनिक-हॅंबर्ग-वॉर्सा-व्हिलनिएस-किव्ह-मॉस्को (म्हणजे स्वित्झर्लंड-जर्मनी-पोलंड-लिथुआनिया-युक्रेन-रशिया) असा माझा मार्ग मुक्रर केला. त्यानंतर मी असे अनेक दीर्घ रेल्वे प्रवास केले. हॉंगकॉंग ते बीजिंग ( जेव्हा हॉंगकॉंग चीनमध्ये नव्हते तेव्हा), हॅनाय ते सायगाव (उर्फ होचिमिन्ह शहर), न्यूयॉर्क ते सॅनफ्रॅन्सिस्को, ब्रिटीश-फ्रेंचांच्या समुद्राखालच्या भल्या मोठ्या बोगद्यातून, जर्मनीच्या एका टोकापासून दुस-या टोकापर्यंत इत्यादी. त्या प्रवासात मला जी माणसे भेटली त्यांची नावे-गावे माझ्याकडे नाहीत. आता चेहेरेही विस्मृतीत गेले आहेत. पण त्यांचा सहवास मात्र अगदी ठळकपणे माझ्या मनावर कोरला गेला आहे.
माझ्या त्या रेल्वे प्रवासांमुळे माझे मनोविश्व विस्तारले. गाडीत बसल्यानंतर क्षितिज दूरदूर जाऊ लागले तसेच काहीसे माझ्या मनाचेही झाले. तरी माझे मन विशालही झाले. गैरसमज- मग ते धर्माचे असोत वा देशाचे, भाषेचे वा संस्कृतीचे- कोसळून पडले. आपण एकाच ग्रहावरची माणसे असूनही किती भिन्न तसेच किती समान आहोत याचे नवे भान आले.
आजही मी त्या दूरदूर जाणा-या क्षितिजापर्यंत जायचा प्रयत्न करत असतो.
Friday, 14 May 2010
एका स्टुडिओचे आत्मवृत्त
एका स्टुडिओचे आत्मवृत्त
प्रभाकर पेंढारकर
राजेंद्र प्रकाशन, पृष्ठे : १९८, मूल्य : ३५० रुपये
दाहक पर्व
आज तारीख आहे ३० जानेवारी. हे साल आहे १९४८.
स्टुडिओत इतर दिवसांसारखा हा एक दिवस. आणि दुपारी बातमी आली. महात्मा गांधींची दिल्लीत हत्या झाली. ती कोणी केली ते समजलच नव्हतं.
पण सारा देश हादरून गेला.
तसाच दुसरा दिवस उजाडला. त्या भयानक बातमीनं अद्यापही देश बधीर झाल्यासारखा. आणि मग बातमी आली. ही हत्या राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या एका स्वयंसेवकानं केली. हा पुण्यात राहणारा. ब्राह्मण. त्याला तेथेच पकडले होते. त्याची चौकशी होईल. त्याला शिक्षा होईल. पण आपण काही केले पाहिजे. या संघाला धडा शिकवला पाहिजे. ब्राह्मणांवर सूड उगवला पाहिजे. अशी कोल्हापुरात जागोजागी बोलणी होत होती.
दुकाने बंद होती. सर्व बाजार बंद होता. रस्त्यातून हिंडणारे लोक स्टुडिओच्या समोर आले. फाटक बंद होते. ते उघडून आत आले. आणि पाहता पाहता हा जमाव वाढतच गेला. स्टुडिओचा परिसर या सूड घ्यायला आलेल्या माणसांनी भरून गेला. मी पाहतच राहिलो. आता काय होणार याची मला कल्पना येईना. हे लोक कोण आहेत? गांधीभक्त? त्यांच्या पक्षाचे? त्यांच्या विचारांचे?
हा सूड घ्यायचा म्हणजे गांधीजींची हत्या करणा-यांचा नि:पात करायचा. मग हा स्टुडिओ त्यातलाच एक! तो फोडला पाहिजे. बंद दारांना कुलुपे होती. ती काढण्याऐवजी दारेच फोडूया. दगड, काठ्या हाती सापडेल त्याने दारे फोडली गेली. जमाव आत घुसला. कॅमेरा विभागात शिरला. ध्वनीमुद्रण विभागात घुसला. रंगभूषा आणि वेषभूषा, सुतार खातं, आणि मोल्डिंग खातं आणि पुढं काय करायचं? लूट-लुटालूट! ज्याला जे हवं ते उचलावं. या स्टुडिओला ओरबाडून घ्यावं. कोण विचारणार आहे? एकही वस्तू इथं राहता कामा नये.
स्टुडिओतून बाहेर काढता येईल अशी एक गोष्ट होती, मुंबईतून अलीकडेच आणलेला रेकॉर्डिंग ट्रक. आर.ए.सी. कंपनीची अद्ययावत मशिनरी बसवलेला हा ट्रक बाहेर काढता येईल. तो वाचवता येईल. लॅबोरेटरीत काम करणारे सावंत, ट्रकमध्ये चढले. त्यांनी ट्रक सुरु केला. स्टुडिओच्या फाटकाकडे सावंत तो नेऊ लागले, तसे दोन तीनशे लोक ट्रकसमोर आले. ट्रक पुढे नेणं अशक्य झालं.
"कोठे घेऊन चालला आहेस?"
"विचारता कशाला? ओढा त्याला बाहेर!"
"खेचा, मारा त्याला!"
आणि सावंतना जमावाने खाली खेचले. दोन थोबाडीत दिल्या. बाजूला फेकून दिले. जमाव ट्रककडे वळला. ट्रकच्या काचा फोडल्या. दारे उखडली. आणि आतल्या लक्षावधी रुपयांच्या मशिनरीवर दगड घातले. कधी तोंडातून आवाज निघू नये अशी त्या ध्वनीमुद्रण मशिनची अवस्था करून टाकली.
पण या कॅमे-याचं काय करायचं? एवढा जड आणि बोजड पेटीसारखा हा कॅमेरा न्यायचा तरी कसा? तो इथेच फोडा आणि ध्वनीमुद्रणाची ही यंत्रं? ती येथून काढता येणं कठीण आहे. मग आहे तेथेच तोडा, फोडा, उध्वस्त करा.
आणि सुतार खात्यातले हे रथ - कर्ण पिक्चरच्या वेळी तयार केलेले, त्यातून आपल्याला थोडेच हिंडता येणार आहे? ते फोडा. तोडा. ते तर लाकडाचे, इथेच ते पेटवून द्या.
आणि कौरव पांडवांचे मौल्यवान पोशाख, त्यांची किंमती आभूषणे... त्यांचा आपल्याला काय उपयोग? तेव्हा ते पेटवा. त्यांची होळी करा. आणि हजारो सैनिकांची वस्त्रे-ती तेथेच पेटवली गेली. जे नेता येणार नाही, जे आज आपल्याला उपयोगी नाही ते सर्व पेटवून दिलं गेलं.
मी प्रथम फक्त पाहात होतो.
पण पेटत्या ज्वालांचे चटके मला जसे बसू लागले तसा मी कळवळलो. ते मला फक्त विद्रुप करणार नाहीत, कफल्लक आणि दरिद्री करणार नाहीत तर त्यांना मला जिवंत जाळायचे आहे. माणसे पहिल्या आघाताने बेशुध्द होतात. अधिक हाल झाले तर मरतात. मृत्यू माणसाला केवढे मोठे वरदान. सर्व दु:खांचा, यातनांचा शेवट. स्टुडिओलाही मृत्यू असतो काय? मला तो येणार आहे काय? आता? इथं?
- आता लोक जेथे चित्रीकरण होई त्या स्टुडिओत घुसले. स्टुडिओत सेट मांडण्यासाठी कापडाची आणि लाकडाची फलाटे - ज्यातून राजमहाल, दरबार आणि विविध देखावे तयार केले जात ती सर्व सामुग्री, त्यावर रॉकेल ओतण्यात आले. त्यांनी तर क्षणात पेट घेतला. इथल्या दोन्ही स्टुडिओंना खिडक्या नाहीत. धूर आणि धग आतच कोंदटली. लोक बाहेर पडले. ही प्रचंड होळी पाहू लागले.
ज्यांच्यावर स्टुडिओ उभे केले होते, ते लोखंडी गर्डर्स तापून लाल झाले. छताशी लाईट चढवण्यासाठी लाकडी पायाडे होती. फळ्या होत्या. लाईटस होते. गेल्या वीस-पंचवीस वर्षात इथे तयार झालेली सामुग्री, सगळेच धगधगू लागले आणि कल्पनाही नव्हती अशी भयानक गोष्ट घडली. हे गर्डर्स उष्णतेने वाकले. जमिनीशी त्यांना रोवून ठेवणारे मोठाले स्क्रू वितळले, उखडले गेले आणि प्रचंड मोठा आवाज होऊन स्टुडिओ कोसळला. ही भलीमोठी इमारत आतल्या आत निर्माण झालेल्या पोकळीच्या विलक्षण शक्तीनं खेचून घेतली. त्याचा कानठळ्या बसवणारा आवाज झाला-
जेव्हा जाळण्याजोगं, विध्वंस करण्याजोगं काहीच उरलं नाही, धगधगत्या सामानाची राख झाली तेव्हा ही माणसं तिथून निघाली. विजयाचा, सूडाचा उन्माद त्यांच्या चेह-यावर होता. त्यांना अडवण्याचे, थांबवण्याचे पोलीस आणि सरकारी यंत्रणांनी प्रयत्नही केले नव्हते. आता इथं करण्याजोगं काहीच राहीलं नव्हतं. अद्यापही धगधगती यंत्रसामुग्री आणि जागोजागी राखेचे ढीग... त्याबरोबर एकाकी असलेला मी!
एका तेलियाने
एका तेलियाने
गिरीश कुबेर
राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : २४८, मूल्य : २०० रुपये
१९८५ च्या उत्तरार्धात सौदीनं इंग्लंड आणि अमेरिकेबरोबर दोन भले मोठे बार्टर डील्स ठरवले। इंग्लंबरोबरच्या व्यवहारात तेलाच्या बदल्यात सौदीला तब्बल १३२ लष्करी विमानं, १२ पाणसुरूंगविरोधी बोटी, ३६ हॉक जातीची लढाऊ विमानं आणि प्रशिक्षणासाठीची २४ विमानं दिली जाणार होती. या सगळ्या व्यवहारातलं साधारण ४०० कोटी पौंडाचं बिल तेलाच्या रूपात दिलं जाणार होतं. दुस-या अशाच एका व्यवहारात अमेरिकेकडून सौदी एकाच फटक्यात दहा बोईंग ७४७.३०० ही अलिशान विमानं घेणार होता. तीही शक्तिशाली अशी रोल्स रॉईसचं इंजिन असलेली. या व्यवहाराचा नक्की आकार गुलदस्त्यात होता. पण दोन्हींच्या बदल्यात सौदी तेवढ्या किंमतीचं तेल अमेरिकेला देणार होता.
वरकरणी यात वावगं किंवा हरकत घेण्यासारखं काही नव्हतं. पण यामानींना यात वेगळा वास आला. त्यांनी अधिक चौकशी केली. त्यात धक्कादायक माहिती पुढे आली. ती म्हणजे इंग्लंडबरोबरच्या व्यवहारात राजे फहाद यांच्या मुलाला १५ टक्के मलिदा मिळणार होता. म्हणजे जवळपास ६० कोटी पौंड. आणि बोईंगकडून १० कोटी पौंड आणि वर एक भेट. अत्यंत श्रीमंती, जणू तरंगता राजवादाच वाटावा, अशी एक बोट बोईंगतर्फे या राजपुत्राला भेट दिली जाणार होती. पण राजे फाहद यांना त्याचं काहीच वाटत नव्हतं. त्यांनी यामानींना सांगितलं, " आपले तेलाचे नळ जरा जास्त उघडा. तेलाचं उत्पादन जोमानं करा आणि ते अतिरिक्त तेल द्या इंग्लंडला पाठवून... आहे काय नि नाही काय!" याबरोबरच यामानींसाठी स्पष्ट सूचना होती, " यातलं काहीही "ओपेक"ला सांगू नका म्हणजे झालं."
हे भीषण होतं. वास्तविक सौदी राजकारणात आणि सत्तेत इतका काळ घालवलेल्या यामानींना लाच, दलाली माहीत नव्हती, असं नाही. अनेक व्यवहारात सौदी राजघराण्यानं मोठमोठी दलाली खाल्ली होती. अनेकदा मोठमोठी कामं राजाच्या गोतावळ्यातल्याच कुणाकुणाला दिली गेली होती. अनेकांनी यासाठी बनावट कंपन्या काढल्या होत्या... हे सगळं यामानींच्या डोळ्यादेखतच चाललं होतं. पण आताचा मामला वेगळा होता. पहिल्यांदाच सौदी सरकार आपल्या देशाला मिळालेला नैसर्गिक प्रसाद असा चोरट्यासारखा विकणार होतं आणि त्यातली गंभीर बाब अशी की, या व्यवहारातून येणारी एक कपर्दिकही देशाच्या खजिन्यात जाणार नव्हती. यामानींचा विरोध होता तो याला. त्याचबरोबर या व्यवहाराचा दुसरा धोका होता. अन्य कोणालाही न सांगता सौदी या व्यवहारासाठी जवळपास सहा कोटी बॅरल्स इतकं तेल ओतणार होता. कुठलाही हिशेब न लागता इतकं प्रचंड तेल जगाच्या बाजारात आल्यामुळे तेलाचे भाव आणखी कोसळणार होते आणि इतरांना त्याचा फटका बसणार होता. त्यामुळे मंदीची लाट अधिकच चेवणार होती. हे वाईट होतं. एका कुटुंबाच्या फायद्यासाठी इतक्या सगळ्यांना संकटात टाकणं यामानींना मान्य नव्हतं. देशाचं इमान विकणं त्यांना पटणारं नव्हतं.
त्यांनी या सगळ्याला विरोध केला. कोणत्याही देशात सर्वसत्ताधीशाला मोडता घालायचा, तर मोठी छाती आणि शुभ्र चारित्र्य लागतं. राजाच्या विरोधात असं उभं राहाणं कुठेच सोपं नसतं. सौदीसारख्या देशात तर नाहीच नाही. हे करताना यामानींची कुठेही भूमिका आपण काही जगावेगळं करतोय, अशी नव्हती. एरवी त्याग करणा-यांना खूप दर्प येतो. नकोसा होतो तो. पण यामानींचं म्हणणं साधं होतं. जगाच्या तेलबाजाराचा तराजू सौदीच्या वाळूत दडलाय. तेल असलेल्या आणि त्याहूनही महत्वाचं म्हणजे तेल नसलेल्यांच्या हिताचं रक्षण करणं, ही आपली जबाबदारी आहे. आसपासची बेजबाबदार मंडळी डोक्यावरचं कमरेला नेसू लागली म्हणून आपणही तसच करायचं नसतं.
....पण हे सगळं शहाणपण वाळू ओली करण्यासारखं होतं. ओल दिसते, पण ओलावा नसतो.
तेलाची घसरण चालूच होती. यामानी ती रोखण्यासाठी जाणूनबुजून काही करत नाहीयेत, असं राजघराण्यातल्यांना वाटत होतं. त्यातून १९८६ सालच्या ऑक्टोबर महिन्यात जिनिव्हात ओपेकची बैठक भरली. त्यासाठी जावं की न जावं, हे यामानींना कळत नव्ह्तं. पण अजून तरी ते सौदीचे तेलमंत्री होते. तेव्हा जाणं भाग होतं. ते बैठकीला गेले. पुन्हा तेच, चर्चेचं दळण. त्यातून काहीही निष्पन्न न होणं. मतभेद. वादविवाद आणि आरोप प्रत्यारोप. जवळपास आठवडा झाला. तरी चर्चा तिथेच. शेवटी राजे फाहद यांनी ही कोंडी फोडायची ठरवलं. त्यांच्या मनात आता इतर देशांनाही धडा शिकवायची खुमखुमी दाटून आली. त्यांनी रियाधमधून जिनिव्हात असलेल्या यामानींना आदेश दिला. तेलाचे भाव १८ डॉलर्सवर स्थिर ठेवायचे आणि सौदीला तेलकोट्यातून मुक्त करायचं. सौदीला हवं तेवढं तेल काढायची मुभा ओपेकनं द्यायची.
"जमणार नाही," यामानींनी थंडपणे आपल्या राजाला सांगितलं.
दुस-याच दिवशी राजे फाहद यांच्या शाही सही-शिक्क्यानिशी यामानींच्या नावे ओपेक कार्यालयात याबाबतचा आदेश आला. दस्तुरखुद्द राजाचा फॅक्स होता. आपल्या मंत्र्यांनी काय करावं, याचा आदेश देणारा. पण यामानी बधायला तयार नव्हते. त्या दिवशीच्या बैठकीत इराणचे मंत्री जाहीरपणे म्हणाले, " सौदी राजाला कसलीही ताकद नाही... त्यांचा मंत्रीच त्यांचं ऐकत नाही." यामानींनी यावरही काही प्रतिक्रिया दिली नाही. पण एवढं मात्र त्यांना मनोमन कळून चुकलं की पुढल्या ओपेक बैठकीला यायचा प्रसंग आपल्यावर येणार नाही. रियाधमधून राजे फाहद यांची भुणभुण सुरूच होती. त्यावर आता यामानींनी आपली भूमिका स्पष्ट केली. त्यांनी राजाला स्वच्छ सांगितलं, " जे काही तुम्हाला करायचय, ते मी जरूर करीन. पण त्याबाबतच्या कोणत्याही करारावर वा कागदपत्रावर माझी स्वाक्षरी असणार नाही. हा सगळा व्यवहार तुम्ही तुमच्या सहीनं करा."
फाहद यांना हे अपेक्षित नव्हतं. आपला मंत्री आपल्या इतका विरोधात जाईल. याचा अंदाज त्यांना आला नाही. परिस्थिती इतकी ताणली गेल्यानंतर काही मार्ग सापडणं शक्य नव्हतच. बैठकीचाही बो-या वाजला. २२ ऑक्टोबरला ओपेकची आणखी एक अपयशी बैठक सरली. यामानी परत आले. आल्यावर ते रिवाज चुकले नाहीत. राजाला भेटून आपला सलाम अदा केला. रितीप्रमाणे सगळा अहवाल सादर केला. त्यानंतर आठवडाभरात दोनदा त्यांची राजाशी भेट झाली, पण सगळ्यांनाच जाणवत होतं. त्यात ओलावा नाही. मृतदेहाचा थंडावा आहे. पण जिवंत ओलावा नाही.
यामानी आता शिणले होते. जराही पुढे न सरणा-या या खेळाचा त्यांना आता कंटाळा आला होता. त्या दिवशी संध्याकाळी विरंगुळा म्हणून मित्रांकडे पत्त्याचा डाव मांडला, पण त्यातही पानं मनासारखी येत नव्हती. हुकमाचा पत्ता चुकत होता. डावामागून डाव हरत होते ते. पराभावाचं चक्र मोडावं म्हणून मित्रानं सहज टीव्ही लावला. बातम्या सुरू होत्या. त्या मध्येच थांबवून राजकीय आदेश वाचून दाखवला गेला.
यामानींना तेलमंत्रीपदावरून काढून टाकण्यात आलं होतं.
हे असं काही होईल, असं अनेकांना वाटत होतंच. त्यामुळे ज्यांना यातलं काहीच माहीत नव्हतं, अशांना या बातमीचा धक्का बसला. यामानी मात्र शांत होते. ही घटना घडल्यावर जणू दुस-याच कुणाच्या तरी बाबतीत आपण काही ऐकतोय, असा यामानींचा चेहरा होता. त्यांची प्रतिक्रिया होती फक्त एक मोठा नि:श्वास. पण तोही छातीवरनं कसलं तरी वजन, दडपण दूर झाल्यासारखा. मोठ्या काळजीतून दूर झाल्यावर एखाद्याची भावना व्यक्त होते, तशीच यामानींची प्रतिक्रिया होती.
एका क्षणात ते सगळं त्यांनी झटकून टाकलं.
मित्राला सांगितलं, पत्ते पीस.
खेळ नव्यानं सुरू झाला.
आणि डाव त्यांच्या मनासारखा पडायला लागला.
ते जिंकायला लागले.
गिरीश कुबेर
राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : २४८, मूल्य : २०० रुपये
१९८५ च्या उत्तरार्धात सौदीनं इंग्लंड आणि अमेरिकेबरोबर दोन भले मोठे बार्टर डील्स ठरवले। इंग्लंबरोबरच्या व्यवहारात तेलाच्या बदल्यात सौदीला तब्बल १३२ लष्करी विमानं, १२ पाणसुरूंगविरोधी बोटी, ३६ हॉक जातीची लढाऊ विमानं आणि प्रशिक्षणासाठीची २४ विमानं दिली जाणार होती. या सगळ्या व्यवहारातलं साधारण ४०० कोटी पौंडाचं बिल तेलाच्या रूपात दिलं जाणार होतं. दुस-या अशाच एका व्यवहारात अमेरिकेकडून सौदी एकाच फटक्यात दहा बोईंग ७४७.३०० ही अलिशान विमानं घेणार होता. तीही शक्तिशाली अशी रोल्स रॉईसचं इंजिन असलेली. या व्यवहाराचा नक्की आकार गुलदस्त्यात होता. पण दोन्हींच्या बदल्यात सौदी तेवढ्या किंमतीचं तेल अमेरिकेला देणार होता.
वरकरणी यात वावगं किंवा हरकत घेण्यासारखं काही नव्हतं. पण यामानींना यात वेगळा वास आला. त्यांनी अधिक चौकशी केली. त्यात धक्कादायक माहिती पुढे आली. ती म्हणजे इंग्लंडबरोबरच्या व्यवहारात राजे फहाद यांच्या मुलाला १५ टक्के मलिदा मिळणार होता. म्हणजे जवळपास ६० कोटी पौंड. आणि बोईंगकडून १० कोटी पौंड आणि वर एक भेट. अत्यंत श्रीमंती, जणू तरंगता राजवादाच वाटावा, अशी एक बोट बोईंगतर्फे या राजपुत्राला भेट दिली जाणार होती. पण राजे फाहद यांना त्याचं काहीच वाटत नव्हतं. त्यांनी यामानींना सांगितलं, " आपले तेलाचे नळ जरा जास्त उघडा. तेलाचं उत्पादन जोमानं करा आणि ते अतिरिक्त तेल द्या इंग्लंडला पाठवून... आहे काय नि नाही काय!" याबरोबरच यामानींसाठी स्पष्ट सूचना होती, " यातलं काहीही "ओपेक"ला सांगू नका म्हणजे झालं."
हे भीषण होतं. वास्तविक सौदी राजकारणात आणि सत्तेत इतका काळ घालवलेल्या यामानींना लाच, दलाली माहीत नव्हती, असं नाही. अनेक व्यवहारात सौदी राजघराण्यानं मोठमोठी दलाली खाल्ली होती. अनेकदा मोठमोठी कामं राजाच्या गोतावळ्यातल्याच कुणाकुणाला दिली गेली होती. अनेकांनी यासाठी बनावट कंपन्या काढल्या होत्या... हे सगळं यामानींच्या डोळ्यादेखतच चाललं होतं. पण आताचा मामला वेगळा होता. पहिल्यांदाच सौदी सरकार आपल्या देशाला मिळालेला नैसर्गिक प्रसाद असा चोरट्यासारखा विकणार होतं आणि त्यातली गंभीर बाब अशी की, या व्यवहारातून येणारी एक कपर्दिकही देशाच्या खजिन्यात जाणार नव्हती. यामानींचा विरोध होता तो याला. त्याचबरोबर या व्यवहाराचा दुसरा धोका होता. अन्य कोणालाही न सांगता सौदी या व्यवहारासाठी जवळपास सहा कोटी बॅरल्स इतकं तेल ओतणार होता. कुठलाही हिशेब न लागता इतकं प्रचंड तेल जगाच्या बाजारात आल्यामुळे तेलाचे भाव आणखी कोसळणार होते आणि इतरांना त्याचा फटका बसणार होता. त्यामुळे मंदीची लाट अधिकच चेवणार होती. हे वाईट होतं. एका कुटुंबाच्या फायद्यासाठी इतक्या सगळ्यांना संकटात टाकणं यामानींना मान्य नव्हतं. देशाचं इमान विकणं त्यांना पटणारं नव्हतं.
त्यांनी या सगळ्याला विरोध केला. कोणत्याही देशात सर्वसत्ताधीशाला मोडता घालायचा, तर मोठी छाती आणि शुभ्र चारित्र्य लागतं. राजाच्या विरोधात असं उभं राहाणं कुठेच सोपं नसतं. सौदीसारख्या देशात तर नाहीच नाही. हे करताना यामानींची कुठेही भूमिका आपण काही जगावेगळं करतोय, अशी नव्हती. एरवी त्याग करणा-यांना खूप दर्प येतो. नकोसा होतो तो. पण यामानींचं म्हणणं साधं होतं. जगाच्या तेलबाजाराचा तराजू सौदीच्या वाळूत दडलाय. तेल असलेल्या आणि त्याहूनही महत्वाचं म्हणजे तेल नसलेल्यांच्या हिताचं रक्षण करणं, ही आपली जबाबदारी आहे. आसपासची बेजबाबदार मंडळी डोक्यावरचं कमरेला नेसू लागली म्हणून आपणही तसच करायचं नसतं.
....पण हे सगळं शहाणपण वाळू ओली करण्यासारखं होतं. ओल दिसते, पण ओलावा नसतो.
तेलाची घसरण चालूच होती. यामानी ती रोखण्यासाठी जाणूनबुजून काही करत नाहीयेत, असं राजघराण्यातल्यांना वाटत होतं. त्यातून १९८६ सालच्या ऑक्टोबर महिन्यात जिनिव्हात ओपेकची बैठक भरली. त्यासाठी जावं की न जावं, हे यामानींना कळत नव्ह्तं. पण अजून तरी ते सौदीचे तेलमंत्री होते. तेव्हा जाणं भाग होतं. ते बैठकीला गेले. पुन्हा तेच, चर्चेचं दळण. त्यातून काहीही निष्पन्न न होणं. मतभेद. वादविवाद आणि आरोप प्रत्यारोप. जवळपास आठवडा झाला. तरी चर्चा तिथेच. शेवटी राजे फाहद यांनी ही कोंडी फोडायची ठरवलं. त्यांच्या मनात आता इतर देशांनाही धडा शिकवायची खुमखुमी दाटून आली. त्यांनी रियाधमधून जिनिव्हात असलेल्या यामानींना आदेश दिला. तेलाचे भाव १८ डॉलर्सवर स्थिर ठेवायचे आणि सौदीला तेलकोट्यातून मुक्त करायचं. सौदीला हवं तेवढं तेल काढायची मुभा ओपेकनं द्यायची.
"जमणार नाही," यामानींनी थंडपणे आपल्या राजाला सांगितलं.
दुस-याच दिवशी राजे फाहद यांच्या शाही सही-शिक्क्यानिशी यामानींच्या नावे ओपेक कार्यालयात याबाबतचा आदेश आला. दस्तुरखुद्द राजाचा फॅक्स होता. आपल्या मंत्र्यांनी काय करावं, याचा आदेश देणारा. पण यामानी बधायला तयार नव्हते. त्या दिवशीच्या बैठकीत इराणचे मंत्री जाहीरपणे म्हणाले, " सौदी राजाला कसलीही ताकद नाही... त्यांचा मंत्रीच त्यांचं ऐकत नाही." यामानींनी यावरही काही प्रतिक्रिया दिली नाही. पण एवढं मात्र त्यांना मनोमन कळून चुकलं की पुढल्या ओपेक बैठकीला यायचा प्रसंग आपल्यावर येणार नाही. रियाधमधून राजे फाहद यांची भुणभुण सुरूच होती. त्यावर आता यामानींनी आपली भूमिका स्पष्ट केली. त्यांनी राजाला स्वच्छ सांगितलं, " जे काही तुम्हाला करायचय, ते मी जरूर करीन. पण त्याबाबतच्या कोणत्याही करारावर वा कागदपत्रावर माझी स्वाक्षरी असणार नाही. हा सगळा व्यवहार तुम्ही तुमच्या सहीनं करा."
फाहद यांना हे अपेक्षित नव्हतं. आपला मंत्री आपल्या इतका विरोधात जाईल. याचा अंदाज त्यांना आला नाही. परिस्थिती इतकी ताणली गेल्यानंतर काही मार्ग सापडणं शक्य नव्हतच. बैठकीचाही बो-या वाजला. २२ ऑक्टोबरला ओपेकची आणखी एक अपयशी बैठक सरली. यामानी परत आले. आल्यावर ते रिवाज चुकले नाहीत. राजाला भेटून आपला सलाम अदा केला. रितीप्रमाणे सगळा अहवाल सादर केला. त्यानंतर आठवडाभरात दोनदा त्यांची राजाशी भेट झाली, पण सगळ्यांनाच जाणवत होतं. त्यात ओलावा नाही. मृतदेहाचा थंडावा आहे. पण जिवंत ओलावा नाही.
यामानी आता शिणले होते. जराही पुढे न सरणा-या या खेळाचा त्यांना आता कंटाळा आला होता. त्या दिवशी संध्याकाळी विरंगुळा म्हणून मित्रांकडे पत्त्याचा डाव मांडला, पण त्यातही पानं मनासारखी येत नव्हती. हुकमाचा पत्ता चुकत होता. डावामागून डाव हरत होते ते. पराभावाचं चक्र मोडावं म्हणून मित्रानं सहज टीव्ही लावला. बातम्या सुरू होत्या. त्या मध्येच थांबवून राजकीय आदेश वाचून दाखवला गेला.
यामानींना तेलमंत्रीपदावरून काढून टाकण्यात आलं होतं.
हे असं काही होईल, असं अनेकांना वाटत होतंच. त्यामुळे ज्यांना यातलं काहीच माहीत नव्हतं, अशांना या बातमीचा धक्का बसला. यामानी मात्र शांत होते. ही घटना घडल्यावर जणू दुस-याच कुणाच्या तरी बाबतीत आपण काही ऐकतोय, असा यामानींचा चेहरा होता. त्यांची प्रतिक्रिया होती फक्त एक मोठा नि:श्वास. पण तोही छातीवरनं कसलं तरी वजन, दडपण दूर झाल्यासारखा. मोठ्या काळजीतून दूर झाल्यावर एखाद्याची भावना व्यक्त होते, तशीच यामानींची प्रतिक्रिया होती.
एका क्षणात ते सगळं त्यांनी झटकून टाकलं.
मित्राला सांगितलं, पत्ते पीस.
खेळ नव्यानं सुरू झाला.
आणि डाव त्यांच्या मनासारखा पडायला लागला.
ते जिंकायला लागले.
एक ‘इझम' निरागस
एक ‘इझम' निरागस
सुहासिनी मालदे
सुहासिनी मालदे
राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : १८२, मूल्य : २०० रूपये
आयेषाची आई एक मोठा पुठ्ठ्याचा खोका घेऊन आली. आयेषा खूपच गोड, सुंदर मुलगी आहे. अगदी एखाद्या बाहुलीसारखी! आम्ही सगळे आश्चर्यानं बघत होतो की आता या खोक्याचं काय करणार? आयेषाच्या आईनं तो खोका उभा करून ठेवला आणि बार्बी डॉलच्या वेषात असलेल्या आयेषाला त्या खोक्यात उभं केलं. समोर बाहुलीच्या डब्याला असतं तसं झाकण लावलं. ती बनली होती बार्बी डॉल! एरवी खूप हायपर असलेली आयेषा, त्या खोक्यामध्ये अगदी शांत, काहीही हालचाल न करता उभी होती. अगदी खरी, सुंदर बाहुलीच वाटत होती. सगळ्यांनी टाळ्यांचा कडकडाट केला. असे एक एक वेगवेगळे पोशाख करून मुलांनी सगळ्यांना मोहवून टाकलं.
'आयेषाला असं बार्बी डॉल बनवून खोक्यामध्ये उभं करण्याची कल्पना तुम्हाला कशी सुचली?' स्पर्धा संपल्यावर मी आयेषाच्या आईला विचारलं.
त्यांनी सांगितलं, ' लहानपणापासूनच आयेषाला अडगळीच्या ठिकाणी लपून बसायला आवडतं. एक दिवस आमच्याकडे मोठा रंगीत टीव्ही आणला. तो जागेवर ठेवला आणि त्याचा रिकामा खोका बाल्कनीत ठेवून दिला. एक दिवस आयेषा खूप हायपर ऍक्टीव्ह झाली होती. ती घरभर वस्तूंची फेकाफेक करत होती. अचानक ती धावत बाहेर आली. तिनं तो खोका पाहिला. तो उघडून ती त्यात जाऊन बसली. वरून झाकण बंद करून घेतलं. आम्ही तिला बाहेर काढायचा प्रयत्न केला. परोपरीनं समजावलं, पण ती बाहेर यायलाच तयार नाही, नंतर ती रोजच त्या खोक्यात जाऊन बसायला लागली. कदाचिअत तिला तिथे सुरक्षित वाटत असेल.
पुढे पुढे हे प्रकरण फारच वाढलं. आयेषा सतत त्या खोक्यामध्येचसून राहायला लागली. काही हवं असेल तर झाकण किलकिलं करून, त्या फटीतून बघून आरडाअओरड करायची. मग त्या खोक्यासकट तिला फिरवायला लागायचं. या ऑटिझम असलेल्या मुलांचं वागणं विक्षिप्तच असतं. एखादी गोष्ट एखाद्या पध्द्तीनं करायची त्यांच्या मनानं घेतलं की ते तसच करत राहातात. घरातल्यांना खूप त्रास होतो, पण त्यांना खूप सांभाळून, समजून घेऊन, हुशारीनं त्या सवयी सोडवायला लागतात. एक दिवस मी कुठल्या तरी पुस्तकात वाचलं की या मुलांना काही प्रकारचे वास आवडत नाहीत. काही मुलांना आवाज आवडत नाहीत, किंवा काहीना स्पर्श आवडत नाही. त्यानंतर मी लक्ष ठेवलं तेव्हा लक्षात आलं की आयेषाला सेंट, अत्तर, खूप सुगंधित फुलं वगैरेंचा वास तिला अजिबात आवडत नसे. मग आम्ही त्या बॉक्समध्ये सेंट स्प्रे करून ठेवायचो. तो वास आला की ती आत जायची नाही. असं करता करता तिची सवय मोडली. '
मी म्हटलं, बापरे किती भयंकर ! आणि तरीही आयेषाच्या आईनं तिला खोक्यामध्ये कसं काय उभं केलं?
तर त्या म्हणाल्या, आता तिला खोक्यामध्ये उभं राहिलं तरी काही फरक पडत नाही. निदान हे प्रकरण तरी संपलय. पण अजून खूप गोष्टी सुधारायच्या आहेत. ती इतकी सुंदर दिसते की मोठी झाल्यावर काय होईल या काळजीनं मला आताच उच्च रक्तदाबाचा त्रास झालाय.
साधी वेशभूषा स्पर्धा! किती शिकायला मिळालं त्यातून!
ऊर्जेच्या शोधात
ऊर्जेच्या शोधात
डॉ.प्रियदर्शिनी कर्वे
राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : १७०, मूल्य : १६० रूपये
औद्योगिक प्रदूषकांमुळे वातावरणातल्या ओझोनच्या थराला छिद्र पडत आहेत. यामुळे सूर्याचे अतिनील प्रकाशकिरण वातावरणाकडून अडवले न जाता थेट पृथ्वीवर येत आहेत. यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढत चालले आहे. हे परिणाम थांबवायचे असतील तर ओझोन थराला छिद्र पाडणार्‍या कार्बन डायॉक्साईडसारख्या प्रदूषकांच्या निर्मितीचा दर विशिष्ट मर्यादेच्या आत यायला हवाय. अर्थात हा केवळ एक सिध्दांत आहे. खरोखरच तापमान वाढत आहे का, हवामानातल्या बदलांचे परिणाम खरोखरच घातक आहेत का, याबद्दल वैज्ञानिकांत बरेच मतभेद आहेत; पण हरितगृह परिणाम हे एक अनिष्ट वास्तव आहे, असं मानणार्‍याची संख्या जास्त आहे, आणि त्याला आंतरराष्ट्रीय पातळीवर राजकीय मान्यताही मिळालेली आहे. हे संकट टाळायचं असेल तर ही कुणा एकट्यादुकट्याची नाही, तर संपूर्ण मानव समाजाची जबाबदारी आहे. या विचारातून 'क्योटो करारा'द्वारे प्रत्येक देशाला प्रदूषणाची एक किमान पातळी ठरवून दिली आहे. विकसित देशात अतिऔद्योगिकीकरणामुळे आणि विलासी जीवनशैलीमुळे प्रत्यक्षात होणारं प्रदूषण या पातळीपेक्षा किती तरी जास्त आहे. तर अविकसित देशात ते किती तरी कमी आहे. तेव्हा विकसित देश अविकसित देशांतून पर्यावरण स्वच्छ ठेवण्याचा हा फरक विकत घेऊ शकतात. याला कार्बनचा व्यापार असं म्हणतात. वातावरणात सोडल्या न गेलेल्या कार्बन डायॉक्साईडच्या बदल्यात डॉलर्स, अशी ही योजना आहे. याला अनेक वादग्रस्त पैलू आहेत, पण या मार्गानं भारतातल्या काही उद्योगांनी आणि संस्थांनी पैसे कमवायला सुरुवातही केली होती.
असा व्यापार करण्याचा एक साधा आणि सर्वमान्य पर्याय म्हणजे वृक्ष संवर्धन. झाडं हवेतून कार्बन डायॉक्साईड काढून घेतात. त्यामुळे एक झाड लावल्यास ते आपल्या आयुष्यातून जितका कार्बन डायॉक्साईड हवेतून काढून घेईल, तितकं प्रदूषण करण्याची मुभा झाड लावून वाढवणार्‍याला मिळते. अमेरिकेसारख्या देशात एक झाड लावून ते जगवण्यापेक्षा भारतासारख्या विकसनशील देशात झाड लावून जगवणं स्वस्त पडतं. त्यामुळे ' क्योटो प्रोटोकॉल'च्या तरतुदींचा वापर करून मी भारतातल्या माझ्या अंगणात झाडं लावण्यासाठी अमेरिकेतल्या एखाद्या कंपनीकडून पैसे मिळवू शकते. अर्थात झाडाचं लाकूड मी कशासाठी वापरणार आहे, आणि त्या वापरातून किती कार्बन डायॉक्साईड परत वातावरणात सोडला जाणार आहे, ही गोष्टही माझा मोबदला ठरवण्यासाठी महत्वाची आहे. उदा. मी हे झाड पारंपरिक चुलीत जाळणार असेन, तर माझा मोबदला कमी होईल. याउलट मी जर ते प्रदूषण कमी करणार्‍या सुधारित चुलीत जाळलं तर माझा मोबदला वाढेल. सुधारित चुलीकडे एकाएकी जगाचं लक्ष का खेचलं गेलं होतं, याची या उदाहरणावरून कल्पना येईल. त्याचबरोबर सुधारित चुलीमुळे प्रत्यक्ष वापरात नेमकं किती प्रदूषण कमी होतं, याच्या मोजणीचं महत्वही जागतिक पातळीवरच्या या सर्व घडामोडींमुळे वाढलं होतं
डॉ.प्रियदर्शिनी कर्वे
राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : १७०, मूल्य : १६० रूपये
औद्योगिक प्रदूषकांमुळे वातावरणातल्या ओझोनच्या थराला छिद्र पडत आहेत. यामुळे सूर्याचे अतिनील प्रकाशकिरण वातावरणाकडून अडवले न जाता थेट पृथ्वीवर येत आहेत. यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढत चालले आहे. हे परिणाम थांबवायचे असतील तर ओझोन थराला छिद्र पाडणार्‍या कार्बन डायॉक्साईडसारख्या प्रदूषकांच्या निर्मितीचा दर विशिष्ट मर्यादेच्या आत यायला हवाय. अर्थात हा केवळ एक सिध्दांत आहे. खरोखरच तापमान वाढत आहे का, हवामानातल्या बदलांचे परिणाम खरोखरच घातक आहेत का, याबद्दल वैज्ञानिकांत बरेच मतभेद आहेत; पण हरितगृह परिणाम हे एक अनिष्ट वास्तव आहे, असं मानणार्‍याची संख्या जास्त आहे, आणि त्याला आंतरराष्ट्रीय पातळीवर राजकीय मान्यताही मिळालेली आहे. हे संकट टाळायचं असेल तर ही कुणा एकट्यादुकट्याची नाही, तर संपूर्ण मानव समाजाची जबाबदारी आहे. या विचारातून 'क्योटो करारा'द्वारे प्रत्येक देशाला प्रदूषणाची एक किमान पातळी ठरवून दिली आहे. विकसित देशात अतिऔद्योगिकीकरणामुळे आणि विलासी जीवनशैलीमुळे प्रत्यक्षात होणारं प्रदूषण या पातळीपेक्षा किती तरी जास्त आहे. तर अविकसित देशात ते किती तरी कमी आहे. तेव्हा विकसित देश अविकसित देशांतून पर्यावरण स्वच्छ ठेवण्याचा हा फरक विकत घेऊ शकतात. याला कार्बनचा व्यापार असं म्हणतात. वातावरणात सोडल्या न गेलेल्या कार्बन डायॉक्साईडच्या बदल्यात डॉलर्स, अशी ही योजना आहे. याला अनेक वादग्रस्त पैलू आहेत, पण या मार्गानं भारतातल्या काही उद्योगांनी आणि संस्थांनी पैसे कमवायला सुरुवातही केली होती.
असा व्यापार करण्याचा एक साधा आणि सर्वमान्य पर्याय म्हणजे वृक्ष संवर्धन. झाडं हवेतून कार्बन डायॉक्साईड काढून घेतात. त्यामुळे एक झाड लावल्यास ते आपल्या आयुष्यातून जितका कार्बन डायॉक्साईड हवेतून काढून घेईल, तितकं प्रदूषण करण्याची मुभा झाड लावून वाढवणार्‍याला मिळते. अमेरिकेसारख्या देशात एक झाड लावून ते जगवण्यापेक्षा भारतासारख्या विकसनशील देशात झाड लावून जगवणं स्वस्त पडतं. त्यामुळे ' क्योटो प्रोटोकॉल'च्या तरतुदींचा वापर करून मी भारतातल्या माझ्या अंगणात झाडं लावण्यासाठी अमेरिकेतल्या एखाद्या कंपनीकडून पैसे मिळवू शकते. अर्थात झाडाचं लाकूड मी कशासाठी वापरणार आहे, आणि त्या वापरातून किती कार्बन डायॉक्साईड परत वातावरणात सोडला जाणार आहे, ही गोष्टही माझा मोबदला ठरवण्यासाठी महत्वाची आहे. उदा. मी हे झाड पारंपरिक चुलीत जाळणार असेन, तर माझा मोबदला कमी होईल. याउलट मी जर ते प्रदूषण कमी करणार्‍या सुधारित चुलीत जाळलं तर माझा मोबदला वाढेल. सुधारित चुलीकडे एकाएकी जगाचं लक्ष का खेचलं गेलं होतं, याची या उदाहरणावरून कल्पना येईल. त्याचबरोबर सुधारित चुलीमुळे प्रत्यक्ष वापरात नेमकं किती प्रदूषण कमी होतं, याच्या मोजणीचं महत्वही जागतिक पातळीवरच्या या सर्व घडामोडींमुळे वाढलं होतं
...आणि दोन हात
...आणि दोन हात
माझी चेष्टा खूप चालायची. मनामध्ये आलेले विचार योग्य वेळी व्यक्त करता येत नाहीत याचा किती मोठा अडसर असतो, हे फक्त व्यंग असलेल्या माणसालाच कळतं. आपले सर्व व्यवहार चालतात, ते बोलण्याच्या माध्यमातून आणि हे माध्यमच पंगू असेल तर बाहेरच्या जगाशी संपर्क ठेवणं अतिशय कठीण व काही प्रसंगी अशक्य होतं. एमबीबीएसच्या परीक्षेत उत्तर देताना मला त्रास झाला त्याबद्दल परीक्षकांनी चेष्टादेखील केली व महत्वाच्या सर्जरी विषयामध्ये गुण कमी मिळाले. पण लेखी परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्याने कशीबशी सर्जरीची पोस्ट मिळू शकली.
मला कित्येक वर्षांनंतर परीक्षक झाल्यानंतर कळलं की, बोलण्यामध्ये दोष असलेल्या विद्यार्थ्याला परदेशात खास सवलती असतात. हा त्यांचा हक्क आहे. आंधळ्या माणसाला काठी लागते, बहिर्‍याला कानयंत्र लागतं, पायाला मार लागला असेल तर बॅट्समनला रनर देतात. त्यांच्याकडे समाज थोडा सहानुभूतीनं बघतो. हा फायदा, ही संधी मात्र बोलताना अडखळणार्‍या व्यक्तीला विशेष मिळत नाही. बसमध्ये तिकिट मागताना, रेल्वेचं तिकिट काढटाना, फोनवर बोलताना, मुलाखतीच्या वेळी नीट बोलता येत नाही हा एक मोठा शाप असतो.
अशा परिस्थितीत मी डॉक्टर झालो, इंग्लंडला गेलो, आणि मला जो फरक मोठा फरक जाणवला तो म्हणजे माझ्या चार वर्षांच्या वास्तव्यात माझ्या व्यंगाबद्दल कुणी एक चकार शब्द काढला नाही किंवा कुठल्याही व्यक्तीचे हावभाव बदलले नाहीत. हा इंग्लिश समाज इतका समंजस आणि संवेदनशील कसा? त्यांच्याकडे देखील खूप विनोद असतात. पण त्यांचे विनोद कुठल्याही व्यक्तीच्या व्यंगावर आधारलेले नसतात, हीच त्यांची सहिष्णुता.
मी बोलण्यामध्ये दोष असूनसुध्दा व्याखान द्यायला कशी सुरुवात केली - टर्निंग पॉईंट- याचा मुद्दाम उल्लेख केला पाहिजे. मी एकदा बिर्ला मातोश्री सभागृहामध्ये चर्चासत्राला गेलो होतो. मुंबईतील सहा सर्जन्सनी व्याखाने दिली. अध्यक्ष म्हणून भारतामध्ये नावाजलेले सर्जन डॉ. बालिगा होते. शेवटी त्यांचं भाषण झालं. ते फक्त आठ किंवा दहा मिनिटं बोलले आसवे. परंतु इतकं सुंदर व्याखान मी कधीही ऐकलं नव्हतं. मी भारावून गेलो. त्याच दिवशी यश मिळवण्याकरता चांगलं बोलता आलं पाहिजे हे ठरवलं.
इंग्लंडमध्ये १९५९ साली मी ज्या हॉस्पिटलमध्ये काम केलं होतं, त्याच ठिकाणी १९७३ मध्ये माझं व्याखान आयोजित करण्यात आलं होतं. चौदा वर्षांपूर्वी मी ज्या सर्जनच्या हाताखाली काम केलं, त्यांचा माझ्या बोलण्यावर विश्वासच बसेना. ते मला इतकच म्हणाले की, I never knew you can talk so well. You should start a school for public speaking, like Dale Carnegie.
डॉ. वि.ना. श्रीखंडे
पॉप्युलर प्रकाशन, पृष्ठे : ३५८, मूल्य : ३२५ रूपये
माझी चेष्टा खूप चालायची. मनामध्ये आलेले विचार योग्य वेळी व्यक्त करता येत नाहीत याचा किती मोठा अडसर असतो, हे फक्त व्यंग असलेल्या माणसालाच कळतं. आपले सर्व व्यवहार चालतात, ते बोलण्याच्या माध्यमातून आणि हे माध्यमच पंगू असेल तर बाहेरच्या जगाशी संपर्क ठेवणं अतिशय कठीण व काही प्रसंगी अशक्य होतं. एमबीबीएसच्या परीक्षेत उत्तर देताना मला त्रास झाला त्याबद्दल परीक्षकांनी चेष्टादेखील केली व महत्वाच्या सर्जरी विषयामध्ये गुण कमी मिळाले. पण लेखी परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्याने कशीबशी सर्जरीची पोस्ट मिळू शकली.
मला कित्येक वर्षांनंतर परीक्षक झाल्यानंतर कळलं की, बोलण्यामध्ये दोष असलेल्या विद्यार्थ्याला परदेशात खास सवलती असतात. हा त्यांचा हक्क आहे. आंधळ्या माणसाला काठी लागते, बहिर्‍याला कानयंत्र लागतं, पायाला मार लागला असेल तर बॅट्समनला रनर देतात. त्यांच्याकडे समाज थोडा सहानुभूतीनं बघतो. हा फायदा, ही संधी मात्र बोलताना अडखळणार्‍या व्यक्तीला विशेष मिळत नाही. बसमध्ये तिकिट मागताना, रेल्वेचं तिकिट काढटाना, फोनवर बोलताना, मुलाखतीच्या वेळी नीट बोलता येत नाही हा एक मोठा शाप असतो.
अशा परिस्थितीत मी डॉक्टर झालो, इंग्लंडला गेलो, आणि मला जो फरक मोठा फरक जाणवला तो म्हणजे माझ्या चार वर्षांच्या वास्तव्यात माझ्या व्यंगाबद्दल कुणी एक चकार शब्द काढला नाही किंवा कुठल्याही व्यक्तीचे हावभाव बदलले नाहीत. हा इंग्लिश समाज इतका समंजस आणि संवेदनशील कसा? त्यांच्याकडे देखील खूप विनोद असतात. पण त्यांचे विनोद कुठल्याही व्यक्तीच्या व्यंगावर आधारलेले नसतात, हीच त्यांची सहिष्णुता.
मी बोलण्यामध्ये दोष असूनसुध्दा व्याखान द्यायला कशी सुरुवात केली - टर्निंग पॉईंट- याचा मुद्दाम उल्लेख केला पाहिजे. मी एकदा बिर्ला मातोश्री सभागृहामध्ये चर्चासत्राला गेलो होतो. मुंबईतील सहा सर्जन्सनी व्याखाने दिली. अध्यक्ष म्हणून भारतामध्ये नावाजलेले सर्जन डॉ. बालिगा होते. शेवटी त्यांचं भाषण झालं. ते फक्त आठ किंवा दहा मिनिटं बोलले आसवे. परंतु इतकं सुंदर व्याखान मी कधीही ऐकलं नव्हतं. मी भारावून गेलो. त्याच दिवशी यश मिळवण्याकरता चांगलं बोलता आलं पाहिजे हे ठरवलं.
इंग्लंडमध्ये १९५९ साली मी ज्या हॉस्पिटलमध्ये काम केलं होतं, त्याच ठिकाणी १९७३ मध्ये माझं व्याखान आयोजित करण्यात आलं होतं. चौदा वर्षांपूर्वी मी ज्या सर्जनच्या हाताखाली काम केलं, त्यांचा माझ्या बोलण्यावर विश्वासच बसेना. ते मला इतकच म्हणाले की, I never knew you can talk so well. You should start a school for public speaking, like Dale Carnegie.
अमृता इमरोझ : एक प्रेमकहाणी
अमृता इमरोझ : एक प्रेमकहाणी
उमा त्रिलोक ( अनुवाद : अनुराधा पुनर्वसु)
पद्मगंधा प्रकाशन, पाने : १२३, मूल्य : १०० रूपये
खरं सांगायचं तर अमृतानी पाखंडीपणा तर केलाच, पण बरंच काही अधिक केलं, विवाहित असूनही त्या अशा दुसर्‍याच पुरुषाबरोबर - ज्याच्यावर त्यांचं प्रेम होतं, आणि जो त्यांच्यावर प्रेम करत होता - राहिल्या, तेही समाजाला मान्य नसतांना। अमृता आणि इमरोझ दोघांनाही कुठल्याही प्रकारच्या सामाजिक शिक्कामोर्तबाची गरजच वाटली नाही. दोघांनीही ती गोष्ट निग्रहाने नाकारली.
इमरोझना एकदा याबद्दल मी स्पष्टच विचारलं, तेव्हा ते म्हणाले, ' ज्या जोडप्यांना परस्परांच्या प्रेमाची खात्री नसते, त्यांनाच समाजाच्या मान्यतेची गरज भासते. आम्ही आमची मनं पूर्णपणे जाणतो आहोत; मग समाजाची लुडबूड हवीच कशाला? आमच्या या प्रकरणात समाजाला काही स्थानच नाही. ' त्यांनी पुढे ठासून सांगितलं, ' आम्ही एकमेकांशी वचनबध्द आहोत, याची समाजापुढे कबुली द्यायची गरजच काय? तुम्ही एकमेकांना बांधील असा वा नसा, कुठल्याच बाबतीत समाज तुम्हाला काहीच मदत करू शकत नाही. स्वत:च्या मर्जीप्रमाणे वागायची तयारी नसेल अथवा स्वत:च्या करणीची जबाबदारी घ्यायची तयारी नसेल, तेव्हाच समाजाने आपल्या वतीने काही निर्णय घ्यावा अथवा आपल्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करावं, अशी आपली अपेक्षा असते. जे निर्णय आपले आपण घेत असतो, ते चुकीचे ठरले, तरी त्याचं खापर आपण दुसर्‍या कोणावर फोडता कामा नये.' ते पुढे म्हणाले,' खरं तर अशा वेळीच आपल्याला समाजाची गरज वाटते. एक आधार म्हणून. म्हणजेच आपल्या सोयीसाठी. अमृता आणि मी - आम्हाला दोघांनाही अशा सोयीची गरज नव्हती. '
त्यांना थांबवत मी अमृताजींना विचारलं, एक सामाजिक नियम मोडून एक वाईट उदाहरण तुम्ही समाजापुढे ठेवलं आहे, असं नाही का तुम्हाला वाटत?'
काही वेळ त्या काहीच बोलल्या नाहीत. नंतर मध्ये थांबत, जणू स्वत:शीच बोलल्याप्रमाणे त्या म्हणाल्या, 'नाही, उलट आम्ही दोघांनी हे प्रेमाचे बंध अधिक घट्ट केले आहेत. प्रेम हा लग्नाचा मुख्य आधार असतो. आम्ही सामाजिक नियम तोडला असं तरी का म्हणायचं? तन, मन, करणी, वचन या सार्‍यांद्वारा आम्ही एक्मेकांशी अत्यंत एकनिष्ठ आणि प्रामाणिक राहिलो आहोत. इतर जोडप्यांना इतकं जमलं असेलच असं नाही. प्रत्येक समस्येशी आम्ही एकत्रपणे सामना केला आहे. आणि अत्यंत सच्चेपणाने आमच्यातलं नातं जपलं आहे, जोपासलं आहे.'
जराही न कचरता अत्यंत अभिमानाने त्या पुढे म्हणाल्या, 'खरं तर समाजापुढे आम्ही एक अत्यंत ठाशीव, परिणामकारक उदाहरण ठेवलंय. समाजाला आम्ही बळकट केलंय. आम्ही काय म्हणून या गोष्टीची लाज बाळगावी? उलट, आमच्याबद्दल चुकीचा समज करून घेतल्याबद्दल समाजालाच लाज वाटायला हवी.'
एका प्रख्यात हिंदी लेखकाने त्यांना विचारलं होतं की, त्यांच्या सर्व नायिका सत्याच्या शोधात घर सोडून निघाल्या, हे समाजाला घा्तक ठरणार नाही का? अमृतानी शांतपणे उत्तर दिलं होतं, ' चुकीच्या सामाजिक मूल्यांमुळे घरं मोडली असतील, तर सत्याच्या आग्रहासाठी आणखीही घरांची मोडतोड झाली पाहिजे.'
उमा त्रिलोक ( अनुवाद : अनुराधा पुनर्वसु)
पद्मगंधा प्रकाशन, पाने : १२३, मूल्य : १०० रूपये
खरं सांगायचं तर अमृतानी पाखंडीपणा तर केलाच, पण बरंच काही अधिक केलं, विवाहित असूनही त्या अशा दुसर्‍याच पुरुषाबरोबर - ज्याच्यावर त्यांचं प्रेम होतं, आणि जो त्यांच्यावर प्रेम करत होता - राहिल्या, तेही समाजाला मान्य नसतांना। अमृता आणि इमरोझ दोघांनाही कुठल्याही प्रकारच्या सामाजिक शिक्कामोर्तबाची गरजच वाटली नाही. दोघांनीही ती गोष्ट निग्रहाने नाकारली.
इमरोझना एकदा याबद्दल मी स्पष्टच विचारलं, तेव्हा ते म्हणाले, ' ज्या जोडप्यांना परस्परांच्या प्रेमाची खात्री नसते, त्यांनाच समाजाच्या मान्यतेची गरज भासते. आम्ही आमची मनं पूर्णपणे जाणतो आहोत; मग समाजाची लुडबूड हवीच कशाला? आमच्या या प्रकरणात समाजाला काही स्थानच नाही. ' त्यांनी पुढे ठासून सांगितलं, ' आम्ही एकमेकांशी वचनबध्द आहोत, याची समाजापुढे कबुली द्यायची गरजच काय? तुम्ही एकमेकांना बांधील असा वा नसा, कुठल्याच बाबतीत समाज तुम्हाला काहीच मदत करू शकत नाही. स्वत:च्या मर्जीप्रमाणे वागायची तयारी नसेल अथवा स्वत:च्या करणीची जबाबदारी घ्यायची तयारी नसेल, तेव्हाच समाजाने आपल्या वतीने काही निर्णय घ्यावा अथवा आपल्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करावं, अशी आपली अपेक्षा असते. जे निर्णय आपले आपण घेत असतो, ते चुकीचे ठरले, तरी त्याचं खापर आपण दुसर्‍या कोणावर फोडता कामा नये.' ते पुढे म्हणाले,' खरं तर अशा वेळीच आपल्याला समाजाची गरज वाटते. एक आधार म्हणून. म्हणजेच आपल्या सोयीसाठी. अमृता आणि मी - आम्हाला दोघांनाही अशा सोयीची गरज नव्हती. '
त्यांना थांबवत मी अमृताजींना विचारलं, एक सामाजिक नियम मोडून एक वाईट उदाहरण तुम्ही समाजापुढे ठेवलं आहे, असं नाही का तुम्हाला वाटत?'
काही वेळ त्या काहीच बोलल्या नाहीत. नंतर मध्ये थांबत, जणू स्वत:शीच बोलल्याप्रमाणे त्या म्हणाल्या, 'नाही, उलट आम्ही दोघांनी हे प्रेमाचे बंध अधिक घट्ट केले आहेत. प्रेम हा लग्नाचा मुख्य आधार असतो. आम्ही सामाजिक नियम तोडला असं तरी का म्हणायचं? तन, मन, करणी, वचन या सार्‍यांद्वारा आम्ही एक्मेकांशी अत्यंत एकनिष्ठ आणि प्रामाणिक राहिलो आहोत. इतर जोडप्यांना इतकं जमलं असेलच असं नाही. प्रत्येक समस्येशी आम्ही एकत्रपणे सामना केला आहे. आणि अत्यंत सच्चेपणाने आमच्यातलं नातं जपलं आहे, जोपासलं आहे.'
जराही न कचरता अत्यंत अभिमानाने त्या पुढे म्हणाल्या, 'खरं तर समाजापुढे आम्ही एक अत्यंत ठाशीव, परिणामकारक उदाहरण ठेवलंय. समाजाला आम्ही बळकट केलंय. आम्ही काय म्हणून या गोष्टीची लाज बाळगावी? उलट, आमच्याबद्दल चुकीचा समज करून घेतल्याबद्दल समाजालाच लाज वाटायला हवी.'
एका प्रख्यात हिंदी लेखकाने त्यांना विचारलं होतं की, त्यांच्या सर्व नायिका सत्याच्या शोधात घर सोडून निघाल्या, हे समाजाला घा्तक ठरणार नाही का? अमृतानी शांतपणे उत्तर दिलं होतं, ' चुकीच्या सामाजिक मूल्यांमुळे घरं मोडली असतील, तर सत्याच्या आग्रहासाठी आणखीही घरांची मोडतोड झाली पाहिजे.'
Subscribe to:
Posts (Atom)