झुळूक अमेरिकन तो-याची

झुळूक अमेरिकन तो-याची

शरद वर्दे

मॅजेस्टिक प्रकाशन, पृष्ठे : १९५, मूल्य : २०० रुपये

अमेरिकेतल्या हॉटेलांची नावं मोठी घोळ घालणारी असतात. दोनच दिवसांपूर्वी शुक्रवारी संध्याकाळी सिनेमा बघायला म्हणून आम्ही सगळे बाहेर पडलो होतो. फिरता फिरता बोर्ड दिसला " थॅंक गॉड, इटस फ्रायडे". मी म्हटलं, चला अनायासे आजच्या वाराचंच नाव असलेला सिनेमा लागलाय. तोच बघून टाकूया. अखिल एस बडे कुटुंब भांग चढल्यासारखं हसतच राहिलं. अर्धाएक तास. मग कळलं की ते एका रेस्टॉरंट चेनचं नाव आहे. आता मी निर्ढावलोय. जंगल बुक, जॉज, क्रोकोडाईल डंडी ही सिनेमाची नावं नसून खाद्यगृहांची नावं आहेत असं जर का एखाद्या अमेरिकावासी भारतीयानं सांगितलं तर मी खुशाल त्याच्यावर विश्वास टाकेन आणि ऒशियन्स एलेव्हन नावाच्या पाटीखालून आत शिरून बिनदिक्कत नवरत्न कुरम्यासारखं महासागरातल्या अकरा माशांचं कालवण मागवीन.
सगळीच अमेरिकन मंडळी खाण्यात अगदी बकासुरासारखी तगडी. अगदी पूर्वीपासून म्हणजे एकोणिसाव्या शतकातही अमेरिकन घराघरातून हात सोडून वाढलं जायचं. तीच प्रथा मग अमेरिकन खानावळींनी उचलली आणि आजतागायत जपलीय. मंडळी सढळ हाताने वाढतात आणि तब्येतीत खातात. जगाच्या पाठीवर कुठेही जन्मलेल्यांची अमेरिकन प्रजा तर या बाबतीत अग्रगण्य. मॅक्डोनाल्डमध्ये जा. तिथे पाव किलोचा बिग मॅक. त्यानं पोट भरणार नसेल तर त्याच्या दीडपट आकाराचा भरपूर चीज घातलेला डबल क्वार्टर पाउंडर कार्य सिद्धीस नेण्यास हजर आहे. सबवेत गेला तर एक फूट लांबीचं सॅंडविच. इतर कुठे अर्ध्या किलोच्या नुसत्या चिकनपट्ट्या, पिझ्झा चौदा इंच व्यासाचा. मिल्क शेक एक लिटर जारमध्ये, चॉकलेट ट्रिपल शेक या नावाने. सगळाच मामला भव्य. परिणाम काय? तर नवी पिढीही भव्य.
अमेरिकनांना खाद्य विभागात हार जात नाहीत ते केवळ चिनी. चिनी बकासूर दिवसातून जितक्या वेळा चरू शकतात, तितक्या वेळा अमेरिकन माणसंच काय पण अमेरिकन म्हशीसुद्धा चरू शकत नाहीत. कधीही बघा, चिनी आपले खा खा सुटल्यासारखे खातच असतात. अखंड बडबडणे आणि अखंड गिळणे. जिभेला उसंत नाही. तरीपण मंडळी नाजूक चणीचीच राहतात. चिन्यांनी खाल्लेलं जातं कुठे ते कन्फ्यूशियसच जाणे.
बिचा-या अमेरिकनांचं तसं नाही. खाल्लेलं मुद्दल व्याजासकट अंगावर चढतं. उंची कमीत कमी सहा फूट, मॅचिंग रूंदी आणि वजन सव्वाशे किलोच्या वर हे अमेरिकन प्रजाजनांचं नॅशनल ऍव्हरेज. परदेशातून नव्याने आयात केलेले प्रौढ स्त्री पुरुष ते खाली खेचतात. कालांतराने अमेरिकेत उत्पन्न झालेली त्यांची पिढी वर खेचते. म्हणजे तुर्कस्तानापासून ते जपानपर्यंतच्या मुळात पाठपोट सपाट असणा-या माताश्री पिताश्रींची अमेरिकेतल्या मराठी मातीतून उगवलेली रोपटी बोल बोल म्हणता कवेत न मावणा-या डेरेदार वृक्षांसारखी फोफावतात.
लठ्ठपणाचा म्हणजे बघा, अमेरिकेत कहरच आहे. तिकडची मांजरंसुद्धा पाहा. भयानक गुबगुबीत असतात. हा एकेक बोका दहा पंधरा किलोंचा. मानवजातीसारखीच त्याची मादी त्याच्याहीपेक्षा वजनदार असते. ही मांजरं ऊन पडलं की घराबाहेर कट्ट्यावर आणि थंडी पडली की घरातल्या सोफ्यावर आळशासारखी लोळत पडलेली असतात. शिवाय त्यांना आयतं कॅटफूड मिळत असल्यामुळे उंदरांना त्यांच्याकडून अभय असतं. उंदीरपण जाड. जवळजवळ आपल्याइथल्या मांजरांच्या पिल्लांच्या आकाराचे. आकस्मिक मृत्यूचं भय नसल्यामुळे तेही निश्चिंतपणे खा खा खातात. न्यूयॉर्कची झुरळंसुद्धा बोट बोट लांबीची. अमेरिकन लोक त्यांना कॉकरोच न म्हणता लाडाने रोच म्हणतात. इतकं रोचक संबोधन अमेरिकन झुरळांच्या नशिबी आहे याची नुसती कुणकुण जरी आपल्या इथं लागली तरी देशी झुरळांचे तांडेच्या तांडे अमेरिकन कॉन्स्युलेटसमोर पर्मनंट इमिग्रेशनसाठी उभे ठाकतील. अमेरिकन बायाबापड्या पण आपापल्या पोरांचेच नाही तर घरातल्या आणि घराबाहेरच्या प्राण्यांचेही खाण्यापिण्याचे अतोनात लाड करतात. सुपरमार्केटमध्ये तर डॉगफूड, कॅटफूड, फिशफूडच काय पण कासवफूड, ससेफूड असल्या अगणित चक्रम वस्तूंनी शेल्फंच्या शेल्फं भरलेली असतात.
एकूण खाण्यापिण्याच्या बाबतीत अमेरिकन्स भलतेच उत्साही. त्यांच्या उत्साहाला उधाण आणण्यासाठी पायाभूत सुविधाही मुबलक. "खा आणि लठ्ठ व्हा" या सरकारी योजनेखाली असंख्य प्रकारची खाद्यगृह पावसाळ्यातल्या शेवाळाप्रमाणे जागोजागी उगवलेली आहेत. इटालियन, मेक्सिकन, चायनीज या ऑल टाईम फेवरीटसबरोबर व्हिएतनामीज, इथिओपियन, लेबनीज अशा एरवी दुर्लक्षित उपप्रांतातल्या भोजनप्रकारांचीही लज्जत चाखू देणारी उपाहारगृहं मोठ्या दिमाखात धंदा करताहेत. फास्ट फूड चेन्स तर अगणित. इतका सगळा खजिना समोर उघडून ठेवल्यावर बिचा-या अमेरिकनांनी करावं तरी काय? मग ते करायचं तेच करतात. खातात आणि लठ्ठ होतात. आणखी खातात आणि आणखी लठ्ठ होतात.

हिरावलेले आवाज

हिरावलेले आवाज

संपादन - इलाटा फिलिपोविच / मेलनी चॅलेंजर

अनुवाद : करुणा गोखले

राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : २७६, मूल्य : २०० रुपये

(जगातला चौदा देशातला युद्धकाळ आणि मरणाच्या दारात उभी असलेली मुलं. त्यांच्या घुसमटलेल्या बाल्याच्या अन दबलेल्या मनस्थितीच्या साक्षी अशा डाय-यातले हे काही दिवस.)

शीला ऍलन (दुसरं महायुद्ध, ऑस्ट्रेलिया / सिंगापूर
१९ जानेवारी, १९४२
मत्यूच्या दाढेतून बाहेर खेचून काढणं म्हणजे काय याचा काल प्रत्यय आला. वरती जात असताना मला विमानांची घरघर ऐकू आली. मला आता बॉंबहल्ले करणा-या विमानांचा आवाज चांगलाच ओळखीचा झाला आहे. घरघर हळूहळू जवळ येत होती. हल्ल्यच्या इशा-याची शिटी झाली नाही. कदाचित झालीही असेल, पण आम्हाला ऐकू आली नाही. पण कशी कोण जाणे मी परत जिन्याखाली निवा-याला आले. आई-बाबांनाही ओरडून खाली बोलावलं.
जेमतेम जिन्याखाली पोचलो आणि पहिला बॉंब फुटला. आम्ही घाईघाईनं जमिनीवर उताणे पडलो. स्स्स... धम... एकापाठोपाठ एक बॉंब आदळू लागले. प्रत्येक बॉंब खाली येताना त्याची शिटी ऐकू येत होती. खाली आल्यावर थोडं थांबून बॉंब धम्मकन फुटत होता. खिडकीबाहेरून जाताना जळणा-या बॉंबची ज्वाळा प्रकाशरेषेसारखी वरून खाली उमटताना दिसत होती. आमचा खालचा मजला धक्क्यंनी थरथरत होता. बॉंबच्या दणाणत्या आवाजाला भेदून, लोकांच्या भीतीनं आणि वेदनेनं मारलेल्या किंकाळ्या ऐकू येत होत्या. फुटलेल्या आणि धक्क्यानं उघडलेल्या खिडक्यांमधून धूर आणि कसला तरी तीक्ष्ण दर्प येत होता. त्यानं आम्हाला गुदमरायला होत होतं. सगळीकडे धूळ झाली होती. आई हातात डोकं खुपसून रड्त होती. विमानांचा किंवा गोळीबाराचा आवाज थांबला होता. बधिर अवस्थेत जमिनीवर उताणे पडलो असतानाच "सगळं ठीकठाक" चा भोंगा वाजला. आम्ही भीतीनं थरथरत होतो. चेहरे पांढरे फटक पडले होते. हवाई हल्ला थांबला आणि आम्ही अजून जिवंत होतो.
हेलपांडत उठलो. कुठे काही जखमा तर नाही ना झाल्या ते पाहण्यासाठी अंगभर चाचपडत अंगावरची धूळ झटकली. आम्हाला काहीही झालं नव्हतं. हात-पाय सगळं शाबूत होतं. मानसिक आणि भावनिक दृष्ट्या ठीक होतो का नाही हे मात्र सांगता आलं नसतं. त्या थोड्याशा कालावधीत, जमिनीला नाक लावून पडलेली असताना मी वयानं एकदम मोठी झाले, खूप मोठी, खूप भयभीत.
सिमेंट-प्लास्टिकचे ढिगारे, फुटलेल्या दगड-विटांचे तुकडे, तुटलेल्या टेबल-खुर्च्या आणि मृतदेह, यांच्यामधून वाट काढत आम्ही बाहेर पडायला लागलो. बिचारे! ते वेळेवर आस-याला येऊ शकले नाहीत. हवेत सगळीकडे धूळ, धूर, घाणेरडा वास ओकणा-या ज्वाळा दिसत होत्या. शुद्ध हवा कुठे उरलीच नव्हती. त्यामुळे श्वास घेताना गुदमरायला होत होतं.
हे सगळं आईच्या आवाक्याबाहेरचं होतं. तिला हाताला धरून वरती नेताना ती जवळ जवळ बेशुद्ध पडायच्या बेतात होती. बीच रोड बंद केला होत्या, म्हणून आम्ही नॉर्थ बीच रोडनं जायचं ठरवलं. सगळीकडे मृतदेह आणि शेवटची घटका मोजणारेच दिसत होते. अनेक जणांना गंभीर जखमा झाल्या होत्या. अजूनही गरम असलेल्या रक्तात लोळणारी ती शरीरं, अनेकांमधून संथपणे वाहणारे रक्ताचे ओहळ, त्यांच्याभोवती जमलेली रक्ताची डबकी हे सगळं बघून अंगावर काटा येत होता. सर्वत्र लाल रंगाचं प्राबल्य झालं होतं. कुठेही बघा, सगळीकडे मृतदेह आणि मरणासन्न माणसंच दिसत होती. बायका, पुरुष, लहान मुलं. त्यातल्या अनेकांना महाभयानक जखमा झालेल्या. त्या दृश्याचं वर्णन करायचं तरी कसं? मानवी जीव क्षणाक्षणानं विझून जातानाचं ते करुण दृश्य वर्णायला माझ्याकडे शब्दच नाहीत. ती निरर्थक जीवितहानी, वेदनेनं, भीतीनं किंवा काहीतरी गमावलं म्हणून रडणारी लहान मुलं, अनेकांनी अनुभवलेल्या आणि अजूनही भोगत असलेल्या मरणप्राय यातना! काय ही दु:खान्तिका!
याला युद्ध म्हणतात तर! हे आहेत युद्धाचे परिणाम! किती हे जीवनाचं नुकसान! केवढा हा विध्वंस! तरुण आणि वृद्ध, नवे आणि जुने या दोघांचाही विनाश. आजूबाजूचं दृश्य पाहताना माझ्या डोक्यात विचारांचं काहूर माजतं. मी आता स्वच्छंदी मुलगी राहिलेली नाही. यापूर्वी शांत, निरागस, आनंदी जीवन जगणारी. पण आता भेदरलेली, अनिश्चिततेचं सावट असणारी सतरा वर्षीय किशोरी झाले आहे. माझ्या भोवतीचं संवेदनशीलतेचं आवरण कुणीतरी खेचून काढलय, मला उघडं नागडं झाल्यासारखं वाटतय. ज्या जगात माझा जन्म झाला, त्या जगात दुष्ट प्रवृत्तींचा भडका उडालाय, आणि ते आता मला माहीत झालय. मला या सगळ्यापासून दूर पळून जायचय. जगात इतकं काही वाईट घडतय हे वास्तव मला नजरेआड करायचय.
अचानक एक म्हातारी बाई मला दिसली आणि माझं आतडं बाहेर येतय की काय असं मला झालं. ती अगदी शेवटचे आचके देत होती. तिच्या डोक्यातून आणि तोंडातून रक्त येत होतं. एक पाय मुडपून तिच्याच अंगाखाली तुटून पडला होता. कोथळा उघड्यावर पसरला होता आणि त्यावर माशा घोंघावत होत्या. एक हात गायब होता. तिचे डोळे माझ्याकडे रोखून बघत होते. मी ते बंद करण्याचा प्रयत्न केला. पण पुन्हा ते उघडायचे. ते दृश्य बघून मी थरथरायला लागले. जळालेल्या त्वचेचा वास मला असह्य होत होता.

ग्राफिटी वॉल

ग्राफिटी वॉल

कविता महाजन

राजहंस प्रकाशन, पृष्ठे : २००, मूल्य : २२५ रुपये

लेखकाचा चांगला काळ
केवळ लेखक म्हणून विचार केला तर सध्या माझा फार चांगला काळ आहे. चांगला काळ कशामुळे? एक पुस्तक गाजलं, यशस्वी झालं, त्याची दखल वेगवेगळ्या स्तरांवर घेतली जात आहे, वाचकांची पत्रं-फोन येताहेत, पुरस्कार मिळताहेत म्हणून?
हे सगळं होतय म्हणून हा काळ चांगला आहे, असं नाही.
म्हणजे या सगळ्याचा आनंद आहेच.
पण त्याहूनही मला महत्वाचा वाटणारा आनंद अधिक वेगळा आहे.
लिहिण्यासाठी सुचणं, सुचलेलं लिहिता येणं, लिहिण्यासाठी वेळ आणि मानसिक अवकाश देता येणं, लेखन आपल्या प्रायॉरिटी लिस्टवर सगळ्यात वर ठेवता येणं... हे सगळं मला सध्या जमतय, हा खूप मोठा आनंद आहे. असं जमणा-या लेखकांचा इतकी वर्षं मी किती हेवा करत आलेय, हे आठवलं की आता स्वत:चाही हेवा वाटायला लागतो. एकदम मस्त, चक्क सुखीच वाटायला लागतं. दैनंदिन जगण्यातल्या सगळ्या अपरिहार्य राड्यांना सामोरं जावं लागत असूनही कधी नव्हते इतकी मजेत आहे, असं जाणवतं.
इथं माझ्या लेखी हे देखील महत्वाचं नाहीये की मी आता काय लिहितेय, कसं लिहितेय, कुणासाठी लिहितेय, लिहिलेलं कुणी वाचणार आहे का नाही, ते कुणाला पटेल-रुचेल-पचेल-आवडेल का नाही, मी ते छापायला देईन का नाही, ते कधी छापून येईल का नाही... हे काही काही मला माहिती नाहीये. पण मी लिहितेय, लिहू शकतेय, लिहिताना माझ्या मनात कुठलंही भय नाहीये. कुणाचंही दडपण नाहीये. शंका नाहीत. लालसा तर नाहीतच. पण अपेक्षाही नाहीत. आता माझी जगायलाही हरकत नाही आणि मरून जायलाही हरकत नाही.
काळाचा हा तुकडा एवढासा आहे. थोडा वेळ कोवळ्या उन्हाची तिरीप तळहातावर रेंगाळावी आणि तिच्यानं प्रसन्न, उबदार वाटावं तसं वाटतय.
हे टिकणारं नाही, हे मला आतून कुठून तरी ठाऊक आहे, पण आता ती कठोर जाणीव मला टोचत नाही.
मी माझ्या आनंदात रमू शकते आहे.
परवा एका जुन्या मैत्रिणीचं पत्र आलं. तिनं विचारलं होतं, तुझ्या एवढ्या सगळ्या व्यापतापात, अडचणीत, संकटात, दुखण्या खुपण्यात तू कसं काय लिहू शकतेस? की म्हणूनच लिहिता येतं.
तिच्या प्रश्नाचीही मला गंमत वाटली.
मी म्हटलं, त्यात काय? साधं आहे. संगणकाच्या भाषेत सांगायचं तर एक फाईल क्लोज करायची आणि दुसरी ओपन करायची.
आठवलं, एका पहाटे चहा घेत गप्पा मारताना वीणाताई गव्हाणकरांनी मला सांगितलं होतं, व्यक्तिगत आयुष्यातल्या अपयशांना तुझ्या साहित्यिक यशावर ओव्हरलॅप होऊ देऊ नकोस. नाही तर काहीच सुखाचं होणार नाही.
डोळ्यातलं पाणी परतवत मी होकारार्थी मान हलवली.
आपल्याला हवी ती फाईल ओपन करून जगणं किंवा लिहिणं हे साधं आहे, पण सोपं निश्चित नाही. ते प्रयत्नपूर्वक जमवावं लागलं मला. नाही तर इतके कोलाहल असतात डोक्यात आणि इतकं सतत काहीतरी घडत असतं. एका घटनेतून बाहेर पडेपडेतो दुसरी घटना तुमच्यावर येऊन आदळलेली असते. सगळं काही थेट आपल्या स्वत:च्याच आयुष्यात घडतं असं नाही. इतर कुणाकुणाच्या आयुष्यात घडणा-या गोष्टींची सावटंही आपल्यावर पडत असतातच. प्रचंड गती आहे या मुंबईत सगळ्याच गोष्टींना. भोवंडायला होतं. एकाच वेळी इतक्या चांगल्या आणि इतक्या वाईट गोष्टी घडत असतात की त्या क्षणाला हसायचं की रडायचं याची निवड करणं आपल्यावरच येऊन पडतं. कशालाच नीट न्याय देता येणार नाही की काय असं वाटायला लागतं. आणि या गुंत्यातून सुटायचं की अडकून पडायचं याचा निर्णय घ्यावा लगतो. सुटायचं तर नेटानं प्रयत्न करावा लागतो.

एन्स्लेव्ह्ड - नव्या प्रकारची ब्रिटिश गुलामगिरी

एन्स्लेव्ह्ड - नव्या प्रकारची ब्रिटिश गुलामगिरी

राहिला गुप्ता

अनुवाद - सुनीति काणे

मेहता प्रकाशन, पृष्ठे - ३००, मूल्य - ३०० रुपये

गुलामांच्या व्यापारावर बंदी घातल्याला २००७ साली दोनशे वर्षे झाली. त्या घटनेच्या स्मरणोत्सवांनी हे वर्ष ओसंडून वाहात आहे. विल्यम विल्बरफोर्सनं गुलामांच्या व्यापाराचा अंत घडवून आणला, असं मानणा-यांमध्ये आणि गुलामांनी केलेली बंडं आणि कृष्ण्वर्णीयांनी केलेल्या प्रतिकारांचा अंधारात राहिलेला इतिहास उचलून धरणा-यांमध्ये विवाद पेटले आहेत.

गुलामगिरी आणि पाश्चिमात्य संस्कृती पूर्वापारपासून एकत्र नांदत आल्या आहेत. पूर्वीच्या ग्रीस आणि रोमपासून चालू असलेली गुलामगिरी आणि सतराव्या शतकातील अपकीर्तीकारक अटलांटिक महासागरावरचा गुलामांचा व्यापार ही सर्वश्रृत उदाहरणं आहेत. गुलामगिरी ही भूतकाळातील गोष्ट झाली आणि फार तर ती अविकसित देशात अजून चालू असेल असं मानणं आपल्या पथ्यावर पडेल. पण वस्तुत: आपणा सर्वांच्या आयुष्याला गुलामगिरी स्पर्श करते आणि आपल्या गरजा तिला चालू ठेवते. कमी किमतीची मागणी करणारी गि-हाईकं या नात्यानं आपण आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांना, त्यांचा नफा अबाधित राहावा यासाठी जगभर स्वस्त मजुरांचा शोध घेणं भाग पाडतो. जरी कंपन्या त्यांच्या कामगारांना उपजीविकेइतका पगार देत असल्या तरी तो पगार नियंत्रणात राहतो. कारण या शृंखलेच्या एका टोकाला जे अन्न खातात ते गुलामांनी पिकवलेलं असू शकतं. केव्हिन बेल्स -फ्री द स्लेव्हज (गुलामांना मुक्त करा) या संस्थेचे अध्यक्ष - म्हणतात त्याप्रमाणे "ब्राझिलमध्ये गुलामांनी कोळसा बनवला, तो वापरून पोलाद घडवलं गेलं, ते पोलाद वापरून तुमच्या कारच्या स्प्रिंग आणि तुमच्या लॉनमूव्हरची पाती बनली. " किंवा आपण जो चहा पितो, तो भारतातील वेठबिगारांनी पिकवला असणं शक्य आहे.

बिनसरकारी पातळीवर फक्त केव्हिन बेल्स यांनी डोकं वर काढून जगभरात आज २७० लाख गुलाम असल्याचा अंदाज बांधण्याचं धारिष्ट्य दाखवलं आहे. त्यांच्यापैकी १५० ते २०० लाख वेठबिगार आहेत. ते त्यांचं कर्ज चुकवण्यासाठी फुकट काम करत आहेत. अपेक्षेप्रमाणे या आकड्यांबाबत एकमत नाही. द इंटरनॅशनल लेबर ऑफिस, यू. एन. ओ. ची एजन्सी अंदाज बांधते की १२३ लाख लोकं जबरदस्तीच्या कामाला जुंपले गेले आहेत. पण हा अंदाज सरकारी आकड्यांवर बांधला गेला असल्यामुळे सरकारकडूनदेखील सर्वसाधारणपणे मान्य होतं की हे आकडे वस्तुस्थितीपेक्षा कमी आहेत. वस्तुस्थितीची जाणिव झाली की धक्का बसतो की आजचा गुलामांचा आकडा, अटलांटिक समुद्रापार पूर्ण ३०० वर्षातल्या गुलामांच्या व्यापाराच्या १५० ते २७० लाखांच्या आकड्यांहूनही जास्त आहे.

याहूनही वाईट गोष्ट म्हणजे आपल्या देशातच आपल्याला गुलामगिरी दिसते. आजच्या इंग्लंडमध्ये ती जिवंत आहे आणि फोफावते आहे. इथे गुलाम बनलेल्यांचे आकडे ५००० ते २५००० च्या मध्ये सांगितले जातात. अनेकजण उपाशी ठेवले जातात, कैदेत असतात त्यांना मार दिला जातो, त्यांचं लैंगिक शोषण केलं जातं, त्यांची शारीरिक पिळवणूक केली जाते, त्यांना आठवड्याचे सातही दिवस दररोज अठरा तास काम करायला लावलं जातं. ही दृश्य अनेक आणि वेगवेगळ्या प्रकारची असतात. तुमच्या गावातल्या मुख्य रस्त्यावरच्या मसाज पार्लरमध्ये पळवून आणलेली स्त्री देहविक्रय करत असते. समुद्रकिना-यावर मध्यरात्री मजूर कालवं पकडत असतात. मध्यमवर्गीय कुटुंबाच्या स्वयंपाकघरात नोकर झोपतो. किंवा बेडरूममध्ये माणूस त्याच्या परदेशातून आलेल्या पत्नीला कैदेत ठेवतो. जे आधुनिक ब्रिटनचे कोपरे अस्तित्वात असल्याचं आपल्याला माहीत असतं, पण त्यात डोकावून बघणं फार अस्वस्थ करणारं असतं, अशा कोप-यांमध्ये डोकावून पाहणारं हे पुस्तक आहे.

हे अंधारे कोपरे पाच गुलामांच्या जीवनकहाण्यांनी उजेडात आणले आहेत. या गुलामांचं आयुष्य जरी गरीबीनं गांजलेलं असलं तरी त्यांनी थोडंसं स्वातंत्र्य मिळवलं आहे. सोमाली स्त्री - फरिया नूर - हिचा आश्रयाचा अर्ज नाकारला गेला. ती कायद्यानं काम करू शकत नाही किंवा सरकारी मदत मागू शकत नाही. तिनं डोक्यावरच्या निवा-यासाठी बेकायदेशीरपणे अनेक तास कष्टाची कामं केली. नताशा बुलोव्हा, सतरा वर्षाची रशियन मुलगी. तिला लैंगिक शोषणासाठी बळजबरीनं आणलं गेलं होतं. निओमी कॉन्टे, सिएरा - लिओनमधलं निराश्रित मूल - तिला पंधराव्या वर्षी घरकामासाठी गुलाम म्हणून आणलं गेलं होतं. लिउ बाओ रेन, चिनी मनुष्य. चीनमधल्या छळापासून वाचायला इथं पळून आला. त्याला बेकायदेशीरपणे ब्रिटनमध्ये चोरून आणलं गेलं. वाटेतला प्रवास भीषण होता. इथे येऊन तो फक्त अन्न आणि निवा-यासाठी धोक्याची बांधकामाची कामं करू लागला. अंबर लोबप्रीत, सक्तीच्या विवाहाला बळी पडलेली मुलगी. तिला उपाशी ठेवलं गेलं. कैदेत ठेवलं गेलं, मारहाण केली गेली. ते जगाच्या विविध भागातून आले. गरिबी, युद्ध, लैंगिक शोषण, छळ यापैकी कशापासून तरी पळून आले. आपापली घरं सोडून. इंग्लंडमध्ये गुलाम म्हणून जगणा-यांचं हे प्रातिनिधिक स्वरूप आहे.
राहिला गुप्ता

कथा आधुनिक दंडकारण्याची

कथा आधुनिक दंडकारण्याची :

पर्यावरण संवर्धनाची लोकचळवळ

अरूणा अंतरकर

अमेय प्रकाशन, पृष्ठे : ५८, मूल्य : ९५ रूपये

बीज रुजलं
पुस्तकं आवडीनं वाचणारे खूपजण आहेत. मात्र पुस्तकापासून धडा घेणारे कितीजण आहेत, प्रश्नच आहे. ग्रंथांना गुरु, सोबती आणि मार्गदर्शक म्हणून मान असला तरी पुष्कळदा ग्रंथातले शब्द ग्रंथातच राहतात. मनोरंजन किंवा विरंगुळा यांच्या पलीकडे जाऊन पुस्तकं वाचणारेदेखील गंभीर आशयाचं किंवा सामाजिक विषयावरचं पुस्तक वाचणं हेच सत्कार्य समजून स्वस्थ राहतात; पण अपवाद आहेत. पुस्तकातली शिकवण मानणारे आणि ती आचरणात आणणारे हातांच्या बोटावर मोजता येतील इतके असतील, पण आहेत ही गोष्ट महत्वाची.
भाऊसाहेब थोरात हे या छोटेखानी वर्गाचे एक आदर्श सदस्य. पुस्तकाचं सामर्थ्य काय असतं याचं ते जितं जागतं उदाहरण आहेत. आल्प्स पर्वातच्या कुशीत राहणा-या बुफिए नावाच्या निसर्गप्रेमी माणसानं झाडं लावण्याचं व्रत घेतलं त्याची गोष्ट भाऊसाहेबांनी वाचली आणि अवघं चौ-याऎंशी वयोमान असलेल्या या माणसानं एका महिन्यात एक कोटी बिया लावण्याचं मनावर घेतलं आणि संगमनेर तालुक्यातल्या मंडळींना हाताशी धरून हा संकल्प चौपटीच्या संख्येनं सिद्धीस नेला.
आल्प्स पर्वताच्या प्रदेशात, एका ओसाड व निर्जन गावात राहणा-या एलझिअर्ड बुफिए नावाच्या एका सामान्य मेंढपाळानं एक हाती एक लाख झाडं लावली. १९१० ते १९४५ या पस्तीस वर्षांच्या अवधीत हा माणूस कोणताही गाजावाजा न करता जाईल तिथे निरनिराळं बी लावत होता. त्याच्या या अबोल आणि अथक प्रयत्नानं व्हेरंग नावाच्या ओसाड, मृतप्राय आडगावात ११ किलोमीटर्स लांबीचा झाडाझुडपांनी भरलेला हिरवागर्द पट्टा निर्माण केला. आणि त्याचबरोबर, अखेरचा श्वास घेत असलेला तो जीव औदासिन्याच्या आजारातून उभा राहिला. माणसात परत आला. नुसता श्वासोच्छ्वास करण्याऐवजी जगू लागला. कामधंद्याला लागला. त्याची ती कथा होती.
वन आर्मी मॅन म्हणावं अशा त्या एकट्या माणसाच्या - बुफिएच्या- भीम पराक्रमानं भाऊसाहेब भारावून गेले. त्यांच्या भागाची स्थिती बुफिएच्या व्हेरंगपेक्षा दसपटीनं बरी होती. पण शेतक-याचं रक्त नसानसांतून वाहत असलेल्या भाऊसाहेबांना इथली हिरव्या रंगाची गैरहजेरी नेहेमी खुपत आली होती. माणसाला जेवढी शक्य आहे, तेवढी समृद्धी त्यांनी या गावात आणली होती. पण वर्तमानकाळात डोळसपणे वावरताना भविष्याचा सतत वेध घेत राहणा-या त्यांच्या दूरदर्शी नजरेला आपल्या विभागावरचं आणि सबंध मनुष्यजातीवरचं विनाशकारी संकट दिसत होतं. भौतिक प्रगतीच्या नावाखाली चाललेल्या माणसांच्या कर्मांनी पर्यावरणाची वाट लावली होती. सर्वत्र पाऊस कमी झाला होता. जंगलं नाहीशी झाली होती. जलाशय आटले होते. पशुपक्ष्यांची संख्या रोडावली होती. भविष्यकाळात रिमोट कंट्रोलमुळे माणूस प्रत्येक गोष्ट बसल्या जागेवरून करणार होता, पण शुद्ध हवा आणि पाणी यांच्याअभावी तो कसा तग धरून राहाणार, हा अक्राळविक्राळ प्रश्न वाटेत आ वासून उभा होता...या विनाशकारी संकटावर एकच उपाय होता. बुफिएनं सांगितलेला-झाडं लावण्याचा. तो तातडीनं करायला हवा होता. त्याच्या अभावी आजपर्यंत या भागाच्या विकासासाठी जे कार्य केलं, त्याला अर्थ राहणार होता.
बुफिएपासून प्रेरणा घेणा-या भाऊसाहेबांचं काम मात्र सोपं नव्हतं. वय आणि प्रकृतीमान या दोन्हींची त्यांना साथ नव्हती. ऎंशीच्या पुढे तीन घरं गेलेलं वय, आणि मधुमेहानं तब्येत पोखरलेली. बुफिएच्या मानानं त्यांच्या हातात वेळॊ कमी होता आणि शरीरात बळ फारच कमी होतं. कठोर तार्किक विचार करणा-या भाऊसाहेबांना हा अड्सर लक्षात आला होता, पण ते पाऊल मागे घेणार नव्हते. बुफिएला मदत आणि सोबत करायला कुटुंबीय, मित्र वा सहकारी नव्हते. आपल्या पाठीशी उभा संगमनेर तालुका आहे, ही जाणीव भाऊसाहेबांना प्रकृतीचा विचार मागं टाकण्याचं बळ देणारी होती. या तालुक्यातल्या हजारो हातांच्या बळावर त्यांना बुफिएनं आयुष्यभर केलेलं काम निम्म्या अवधीत करता येणार होतं. त्यांची बुफिएशी स्पर्धा नव्हती. बुफिए ही तर त्यांची प्रेरणा होती. त्याच्याइतकं काम आपल्यालाही करता आलं पाहिजे, ही इच्छादेखील त्या प्रेरणेतूनच उत्पन्न झाली होती. भाऊसाहेबांची स्पर्धा असलीच तर ती काळाशी होती. पण तिचाही बाऊ न करता त्यांनी मनात आलेल्या विचारांची ताबडतोब आखणी सुरु केली...

कटिंग फ्री

कटिंग फ्री

सलमा अहमद

अनुवाद : सुप्रिया वकील

मेहता प्रकाशन, पृष्ठे : २६२, मूल्य : २६० रुपये

चीमीच्या आणि माझ्या नात्यातली वीण उसवत चाललीय हे मला कळून चुकलं होतं. बिना फार हुशार होती. आता ती बोलायला लागली होती. पण तिची सुद्धा माझ्या बाबतीत विचित्र वृत्ती तयार झाली होती. ती आरशासमोर मुरकत म्हणायची, बिना वा वा, ममी छीछी. म्हणजे बिना छान छान आहे आणि ममी वाईट आहे. कशामुळं कोण जाणे पण ती माझ्याशी स्पर्धा करत असायची. आपाजी आणि बिना यांचं चीमीच्या ह्रुदयात खास आणि स्वतंत्र स्थान होतं... मी असेन कुठे तरी दुस-या किंवा तिस-या क्रमांकावर. पण मला या गोष्टीचा त्रास होत नव्हता. मला त्रास व्हायचा तो चीमीच्या संतापाचा. मला त्याच्या संतापाची आणि छोट्या छोट्या गोष्टींवरून आकांडतांडव करण्याची भीती वाटायची. मग मी अहमदचा आधार शोधायची. त्यांच्याशी बोलायची आणि तेही मला धीर द्यायचे. माझ्या दु:खावर फुंकर घालायचे.
एके दिवशी मी अहमदना घ्यायला फॅलेट्टी हॉटेलमध्ये गेले होते. अकस्मात चीमीची कार मागून येताना दिसली. तो माझ्या मागं फॅलेट्टीत आला होता. त्याची गाडी माझ्या गाडीला ओलांडून पुढं नेत म्हणाला, ‘घरी चल.’
अहमद नवाज त्यांच्या खोलीत बूट घालत होते. त्यांनी खिडकीतून हा तमाशा पाहिला आणि आता गोंधळ होणार हे त्यांच्या लक्षात आलं. ते अनवाणी पायांनीच हॉटेलमधून धावत बाहेर पडले आणि चीमीच्या मागोमाग गाडी घेऊन आले. भयानक अवस्था झाली होती. मला तर काय घडलय तेच कळलं नव्हतं. नंतर मला समजलं की तसनीमनं आपाजींना मी फॅलेट्टीमध्ये निघालेय आणि चीमी ‘भाईजान’ना ही गोष्ट ताबडतोब कळवली पाहिजे. फॅलेट्टीमध्ये जाण्याच्या आधी मी तसनीमकडे गेले होते.

आम्ही घरी गेलो. चीमीने माझे केस धरून दरादरा ओढत मला माझ्या खोलीत नेलं. अहमद नवाजही आमच्या मागोमाग आलेच. चीमीनं खोलीचं दार त्यांच्या तोंडावरच धाड्कन बंद केलं. आता मी आणि चीमी दोघंच होतो. चीमी एक शब्दही बोलला नाही. त्यानं कात्री घेतली... मी भयानं बेशुद्ध पडायची बाकी होते... आणि त्यानं माझे केस कापायला सुरुवात केली. माझ्या मनात आलं, आता हा फक्त केसच नाही तर कदाचित नाकसुद्धा कापेल... ‘पापी’ महिलेला शिक्षा करण्याचा पारंपरिक मार्ग. माझे केस कापून झाल्यानंतर त्यानं मला त्याच्या गाडीत घातलं आणि गाडी जिमखाना क्लबकडे घेतली... त्या परिसराभोवती चकरा मारल्या आणि गाडी परत वळवली.
मग आम्ही घरी आलो. चीमीची शांतता भयावह होती. आम्ही आमच्या खोलीत बसलो होतो. वातावरण एकदम शांत आणि धडकी भरवणारं होतं. त्यानंतर चीमी बिछान्यावर आडवा झाला आणि गाढ झोपी गेला. चीमीला झोप येत नसली की तो बेन्झेड्रिनच्या गोळ्या घेत असे. ‘पॉयझन’ असं लिहिलेली ती बाटली मला माहीत होती. मी ती बाटली शोधून काढली. त्यात जवळ जवळ दोनशे गोळ्या मिळाल्या. माझी जगण्याची इच्छाच नाहीशी झाली होती. मी कसलाही विचार न करता गोळ्या गिळत राहिले. मग मला झोप आली असावी किंवा मूर्च्छा.... कारण त्यानंतर मी आपाजींचा आरडाओरडा ऐकला.
‘चीमी, तिला गंगाराम हॉस्पिटलमध्ये घेऊन चल. आपण तिला इथं घरात मरू द्यायचं नाही. चल, पटकन चल.’
चीमीनं माझ्या अंगावर ब्लॅंकेट घातलं. दरम्यान मी जागी झाले होते.
‘चीमी, माझ्या हातून काहीही चूक घडली नाहीये. मी अहमदना फक्त गोल्फसाठी घ्यायला गेले होते.’ मी पुन्हा पुन्हा सांगत होते.
त्यावर चीमी म्हणत होता, ‘सगळं काही ठीक होईल. बोलू नकोस.’
आमच्या सोबत आपाजीही हॉस्पिटलमध्ये आल्या. माझ्या पोटात ‘पंपिंग’ करण्यात आलं. ते अतिशय त्रासदायक होतं. पण अखेर त्यांनी पोट स्वच्छ केलं. माझ्या दृष्टीनं सुदैवाची गोष्ट म्हणजे मला अगदी वेळेवर दवाखान्यात नेलं होतं. डॉक्टर रात्रभर प्रयत्न करत होते.
दुस-या दिवशी पहाट फुटण्याआधी चीमीनं मला घरी आणलं.
त्या पुढच्याच आठवड्यात ममी आणि नय्यर मुमानी मला भेटायला येणार होत्या. त्या रावळपिंडीला राष्ट्राध्यक्ष अयुब यांच्या पत्नीला भेटायला जाणार होत्या. मला बिछान्यात आडवी, क्षीण आणि प्रेतवत पाहून ममीला धक्काच बसला. माझं वजन जवळ जवळ वीस पौंडांनी उतरलं होतं. मी ममीला पाहून खूप रडले. मला घरी घेऊन चल म्हणाले. मला लाहोरची चीड आली होती. इथून पुढं तिथं राहाणं मला शक्यच नव्हतं. डॅडींची इराणमध्ये नियुक्ती झाली होती. आईनं मला घेऊन जाण्यासाठी चीमी आणि आपाजींपुढं पदर पसरला. पण त्या दोघांनाही पाझर फुटला नाही.
चीमी म्हणाला, ‘लग्न झालेल्या बायका पुन्हा आईवडिलांकडे जात नाहीत. आम्ही त्यास परवानगी देणार नाही.’
ममी माझ्या काळजीचा भुंगा बरोबर घेऊन गेली.

बाईमाणूस

बाईमाणूस : करूणा गोखले

राजहंस प्रकाशन

पृष्ठे : २२४, मूल्य : २५० रुपये

स्त्रीदेह
स्त्रीचे शरीर या विषयावर स्त्रीमुक्तीवादात जेवढे लेखन झाले तेवढे क्वचितच झाले असेल. याचे एक कारण म्हणजे स्त्रीच्या शरीरावर स्त्रीदास्याच्या समर्थकांनी विपुल लेखन करून ठेवले आहे. अगदी ऍरिस्टॉटलपासून ते भर्तृहरी आणि बायबलपर्यंत सर्वांनी आपापल्या परीने स्त्रीदेहाची नालस्ती केली आहे. स्त्रीची निर्भर्त्सना ही स्त्रीदेहाच्या निर्भर्त्सनेपासून सुरू होते. या निर्भर्त्सनेला कुठलाही पाया नाही. पददलित वर्गाच्या सदस्यांची नालस्ती करण्यासाठी तो लागतही नाही. कृष्णवर्णियांची बुद्धिमत्ता हा सुद्धा गेल्या अनेक शतकांपासून निर्भर्त्सनेचाच विषय आहे. कारण जगात सर्वत्र कृष्णवर्णीय पददलितांचेच जिणॆ जगत आहेत. जे कृष्णवर्णियांचे तेच स्त्रियांचे पण. पृथ्वीच्या पाठीवर प्रत्येक संस्कृतीत स्त्रीचा दर्जा उत्तम असल्यामुळे प्रत्येक संस्कृतीने स्त्रीची बुद्धी, स्त्रीचे चारित्र्य आणि स्त्रीचे शरीर यांविषयी हेटाळणीचा सूर लावला आहे.
Man is a rational being. (माणूस तर्कनिष्ठ प्राणी आहे) असे म्हणणा-या ऍरिस्टॉटलने स्वत: मात्र स्त्रीच्या शरीराविषयी अत्यंत तर्कदुष्ट विधाने केली आहेत. स्त्रीच्या शरीरात पुरुषापेक्षा हाडे कमी असतात, स्त्रीच्या जबड्यात दात कमी असतात, ही विधाने केवळ ऍरिस्टॉटलने केल्यामुळे अनेक शतके ग्राह्य मानली गेली. माणसाच्या तर्कबुद्धीचा आदर करणा-या ऍरिस्टॉटलने कुठल्याही दहा प्रौढ स्त्री-पुरुषांचे जबडे उघडून दात मोजले असते, तरी त्याला आपले विधान मागे घ्यावे लागले असते. परंतु स्त्रीविषयी बोलताना सत्यांशाची अट ऍरिस्टॉटलच्या काळात पाळत नसावेत. सेंट थॉमसने स्त्री देहाला पुरुषाच्या शरीराची बिघडलेली आवृत्ती म्हटले. जे शरीर नऊ महिने गर्भाचे भरणपोषण करते आणि मानवी वंश पुढे सुरू ठेवते ते बिघडलेले कसे असू शकेल, असे आव्हान कुणी त्याला दिले नाही. एकंदरीतच अनादिकालापासून स्त्रीच्या शरीराविषयी कुठल्याही ठोस पुराव्याशिवाय बेधडक विधाने करण्याचा पायंडाच आहे. अगदी विसाव्या शतकातही ‘स्त्रीचा मेंदू हा पुरुषाच्या मेंदूपेक्षा लहान असतो, म्हणून स्त्री पुरुषापेक्षा बुद्धीने कमी असते,’ हे एक जीवशास्त्रीय सत्य म्हणून समाजाच्या गळी उतरवण्याचे बरेच प्रयत्न झाले. परंतु शरीराच्या वजनाच्या प्रमाणात मेंदूचे वजन घेतले तर ते पुरुषांमध्येच कमी असते, हे दुसरे जीवशास्त्रीय सत्य शरीरशास्त्राच्या जाणकारांनी अधोरेखित करून स्त्रीच्या बुद्धीविषयीच्या वरील निष्कर्षास आव्हान दिले.
पुरुषाच्या शारीर वैशिष्ट्यांना प्रमाणभूत मानल्यामुळे पुरुषाचे शरीर हा नियम आणि स्त्रीचे शरीर म्हणजे नियमभंग किंवा नियमास अपवाद हा विचार खूप खोल रुजला. इतका खोल की अगदी एकविसाव्या शतकातही तो झटकून टाकता येत नाही. शरीरशास्त्राचा गाढा अभ्यास असलेले डॉक्टरही नकळत हा प्रमाद करतात. एकदा एका अमेरिकन लेखिकेला कसल्याशा संशोधनासाठी ४०-५० वर्षे या वयोगटातील व्यक्तींचे निरोगी ह्रुदयांचे इसीजी बघायचे होते. त्यासाठी ती एका ह्रुदयरोग तज्ञाकडे गेली. या तज्ञाने तिला मदत करायचे आनंदाने मान्य केले व त्याच्याकडील इसीजीचा गठ्ठा बाहेर काढला. इसीजीची एक एक प्रत तिच्या हातात देत माहिती सांगताना तो अधून मधून काही इसीजी बाजूला काढून ठेवत होता. त्यावर ‘हे इसीजी आजारी व्यक्तींचे आहेत का?’ असे लेखिकेने विचारल्यावर तो अगदी सहजपणे म्हणाला, ‘ नाही नाही पण ते बायकांचे आहेत.’ पुरुषांच्या ह्रुदयाचे कार्य हा निसर्गनियम असून कुठल्याही प्रकारच्या अभ्यासाला पुरुषाचेच ह्रुदयच ग्राह्य असणार, बाईचे ह्रुदय म्हणजे काहीतरी तात्कालिक, प्रसंगोपात वैविध्य होय हा समज ह्रुदयरोग तज्ञाच्याही डोक्यातून जात नाही यावरून स्त्रीदेहाबाबतीतील बुद्धिभेद किती सखोल आहे, हे लक्षात येतं.
स्त्रीच्या शारीरिक शक्तीचे मूल्यमापनही पुरुषाच्या शरीराच्या तुलनेत झाल्यामुळे स्त्रीवर अबला हा शिक्का कायम बसला. ज्या काळात यंत्रे नव्हती, सर्व अवजड कामे माणसाला शारीरिक शक्तीच्या जोरावर करावी लागत होती, त्या काळी स्नायूंमधील ताकद, अवजड सामान उचलण्याची क्षमता, दीर्घकाळ सतत चालण्याची कुवत हे शक्तीचे निकष होते. या निष्कर्षानुसार पुरुषाच्या तुलनेत स्त्रीवर अबला हा शिक्का बसला. परंतु कालमानपरत्वे खूपशा कामांचे यांत्रिकीकरण झाले. पुरुषांनासुद्धा अवजड ओझी उचलण्याचे प्रसंग कमी येऊ लागले. दळणवळ्णाच्या साधनांमुळे तासनतास चालण्याची गरज कमी झाली. अशा वेळी स्त्री पुरुषापेक्षा कमी ओझी उचलते, किंवा कमी अंतर चालू शकते, या वास्तवाला फारसा अर्थ उरला नाही. आज केवळ एक बटन दाबून रॉकेटसारखे अवजड साधन अवकाशात सोडता येत असेल आणि केवळ स्टिअरिंग व्हीलच्या साहाय्याने महाकाय क्रेन पुढे मागे करता येत असेल तर शारीरिक शक्तीतील थोडाफार गौणच मानायला हवा. यंत्राशी नाते जोडले की दोन व्यक्तींच्या शारीरिक शक्तीतील फरकाला फारसा अर्थ उरत नाही. शिवाय ओझी उचलणे हा शारीरिक शक्तीचा एकमेव निकष होऊ शकत नाही.
सतत आणि दीर्घकाळ काम करण्यासाठी लागणारा चिवटपणा, एकावेळी अनेक कामं करण्यासाठी अवधान ठेवते वेळी पणास लागणारी मानसिक शक्ती ही सुद्धा ताकदीचीच रुपे आहेत. कुटुंबाच्या जबाबदा-या निभावत असताना स्त्री जवळ जवळ सोळा तास काम करत असते. अठराव्या शतकात औद्योगिक क्रांतीच्या काळात युरोप-अमेरिकेतील स्त्रिया १० ते १२ तास नोकरीच्या जागी काम करत आणि त्या व्यतिरिक्त ३-४ तास घरात काम करत. हा काळ यांत्रिकीकरण होण्याच्या आधीचा होता. एवढे कष्ट करणा-या स्त्रीला अबला कसे म्हणायचे?
गंमतीची बाब म्हणजे एकीकडे समाज स्त्रियांना अबला म्हणून हिणवत असला तरी, त्याच वेळी तिच्यावरचे शारीरिक ओझे कमी करण्यासाठी विशेष प्रयत्न करताना दिसत नाही. विशेषत: ज्या अवजड कामांसाठी तात्काळ पैशात मोबदला मिळत नाही त्या कामांपासून पुरुष लांब राहतात. लांबलांबून पाणी भरण्याचे दमछाकीचे काम सर्व गरीब राष्ट्रात स्त्रियाच करतात. घरात पुरुष किंवा कुमारवयीन मुलगे रिकामे बसले असले तरी या कामात बाईला हातभार लावत नाहीत. अगदी पुण्या-मुंबईत सुद्धा गरीब वस्त्यांमध्ये स्त्रियांच्या उजव्या हातात दहा लिटरचा केरोसिनचा डबा, डोक्यावर दहा किलोचा दळणाचा डबा आणि कधी कधी डाव्या कडेवर मूल हे नेहेमीचे दिसणारे दृश्य असते. या सामाजिक स्तरांत पाणी भरणे पुरुषासाठी जेवढे लांच्छनास्पद मानले जाते, तेवढेच हातात दळणाचा डबा म्हणजे शरमेची बाब मानली जाते. त्यामुळे बारा-तेरा वर्षाचे मुलगेही गिरणीत फिरकत नाहीत. अखेरीस आईला शक्य नसेल तर आठ-नऊ वर्षाच्या मुलीची दळणासाठी पिटाळणी होते. मुलीला वजन पेलणार नाही, या सबबीखाली तिला घरातल्या लूनाला हात लावू न देणारे भाऊ तिच्या उरावर सात-आठ किलोचे दळणाचे डबे अगदी नि:संकोचपणे देताना दिसतात.
ग्रामीण भागात अगदी आता आतापर्यंत पेरणीच्या वेळी छोट्या शेतक-याच्या शेतात स्त्री नांगर ओढत असे आणि पुरुष फक्त दाणे पेरायचे काम करत असे. एकंदरीतच ग्रामीण असो वा शहरी, एका बाजूला स्त्रीला अबला म्हणायचे आणि दुसरीकडे तिच्याकडून कसून शारीरिक मेहनत करून घ्यायची असा विरोधाभास दिसतो. शहरी, शिक्षित किंवा सुखवस्तू वर्गामध्ये पुरुषांच्या उपस्थितीत स्त्रीला अवजड कामे कारावी लागत नाहीत हे खरे. मात्र या स्तरातील स्त्रीसुद्धा काम करणारी असेल तर ती दिवसाचे जवळ जवळ सोळा तास काम करते. म्हणजे तिच्याच घरातील पुरुषापेक्षा जवळ जवळ सहा तास जास्त. कारण अशा घरातील पुरुषांचा घरकामातील सहभाग दिवसाला जवळपास १५-२० मिनिटेसुद्धा भरत नाही. अर्थात याला काही सामान्य अपवाद असतात. पण ते नियम सिद्ध करण्यापुरतेच असतात. फक्त सुखवस्तू घरातील नोकरी न करणा-या स्त्रियाच अशा अतिरेकी श्रमातून वाचतात.